«Για μένα
υπάρχουν δυο είδη χρόνου. Ο ένας είναι ο μετρήσιμος είτε με τα νούμερα της AGB, είτε με τις καταθέσεις σου. Το μόνο που μετράει αυτός ο χρόνος είν' η
φθορά κι οδηγεί πάντα στο θάνατο. Υπάρχει κι ο χρόνος των σχέσεων. Τα υπόγεια
πράγματα που σε έχουν τραυματίσει ή φωτίσει. Όταν μετράμε τη ζωή με αυτόν το
δεύτερο χρόνο, τότε μόνο παραμένουμε νέοι. Δες το και στη μουσική. Ποιος ακούει σήμερα τα top-10 του 1959; Το «Kind of blue» όμως του Miles Davis από την ίδια χρονιά, που η
αξία του δεν ήταν μετρήσιμη, ζει στη μουσική του παρόντος».
Στον προηγούμενο δίσκο τον βλέπαμε να σπάει τον "Καθρέφτη" του. Τώρα ξεμπριζώνει τις τηλεοράσεις, γίνεται Spiderman κι απειλεί να κλέψει τη γυναίκα του αποχαυνωμένου τηλεορασάκια. Στέλνει την Ελλάδα για ψυχανάλυση, προκαλεί τους θεματοφύλακες τις παράδοσης να παραδώσουν. Μας προ(σ)κάλεσε και με μια κουβέντα εκ βάθους μας βγάζει "Έξω".
Φοίβο, ας
ξεκινήσουμε την ¨υποβρύχια¨ συνέντευξή μας. Άλλωστε παρακολουθώντας σε χρόνια,
νομίζω ότι είσαι εξοικειωμένος σε ¨καταδύσεις¨.
Σε "καταποντίσεις" θα έλεγα. (γέλιο)
Ακόμα πιο ενδιαφέρον! Στον καινούργιο σου δίσκο που έχει τίτλο ¨Έξω¨ μας προτείνεις τον κόσμο του μυστικού βυθού ως έναν τόπο που θ? απαλλαγούμε από τα ¨πρέπει¨ μας. Εκεί, που όπως λες, είναιπάτος η κορφή του ψηλού βουνού.
Ναι, είναι ο κόσμος
όπου τα πράγματα είναι ανάποδα. Το πιο ψηλό σημείο για τα δικά μας μάτια είναι
το χαμηλότερο εκεί.
Εσύ έχεις φτάσει εκεί
ψηλά στον πάτο;
Α, ναι συνέχεια. Το
επιδιώκω. Κάθε φορά που ολοκληρώνω κάτι, το ίδιο με τραβάει να το χαλάσω. Η
χαρά που μου δίνει η επικοινωνία με το κοινό, για παράδειγμα, μ? αιχμαλωτίζει
σε μια περίεργη εξουσία, σε βεβαιότητες που, φυσικά, στην αρχή θέλω να τις
συντηρήσω. Πατάω pauseσ? εκείνη τη στιγμή, αλλά αντί να κρατήσω τη χαρά, απλώς ακινητοποιούμαι. Ε,
εκεί πέρα πρέπει να το πάρεις απόφαση
και να ΄΄βουτήξεις΄΄ μόνος σου. Το τραγούδι όμως αυτό για το οποίο λες, η «Πέρα
Χώρα», βγήκε και βλέποντας τους άλλους να διατυμπανίζουν και να περηφανεύονται
για την αιχμαλωσία τους. Βλέπω καταχαρούμενες διαφημίσεις για στεγαστικά
δάνεια. Μιλάμε για τις προθεσμίες μας, για την ιδεολογία μας, για τη σχέση με
τον ψυχαναλυτή μας. Τι επιθυμούμε όμως πραγματικά; Ποια είναι η επιθυμία η
πρώτη μας, η μη αναλώσιμη, η μόνη πραγματική; Για μένα βρίσκεται σε κάποια
΄΄Πέρα χώρα΄΄, σε μιαν ονειρική πραγματικότητα, στην οποία επιτρέπονται όλα τα
ακατονόμαστα πράγματα, ο πάτος είναι το υψηλότερο σημείο, δεν έχει παγιδευτεί ο
πόθος σου, όσο βίαιος και παράνομος κι αν είναι. Το να το γνωρίσεις αυτό, να
μην το κρύψεις και να το επεξεργαστείς είναι πια μια μεγάλη πολυτέλεια, που
όλοι την απωθούν.
Θα παραμείνω στο
βυθό. Τα αναβλύσματα του είναι ΄΄μπουρμπουλήθρες΄΄. Γεμάτες αναπνοή κι εκπνοή,
γεμάτες ζωή. Η σοφία τους είναι ν? ανεβαίνουν προς τα ΄΄Έξω΄΄ στην επιφάνεια.
Αυτές ακολουθείς;
Ναι, με έναν τρόπο. Αν αυτό δε γίνει, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για πετυχημένο βιβλίο, πίνακα ζωγραφικής, ταινία, για ολοκληρωμένο δίσκο. Είναι αδύνατο να εξηγήσεις στους άλλους γιατί αποχαυνώνεσαι και τσιλιμπουρδίζεις, γιατί «τεμπελιάζεις» πριν δημιουργήσεις. Αυτές οι «μπουρμπουλήθρες» όμως παίζουν ανυπολόγιστο ρόλο σ? αυτό που θα βγάλεις.
Φοίβο, αν ο χαλκός ξυπνήσει σάλπιγγα, δεν φταίει αυτός. Ποιος φταίει για τα δημιουργήματα σου;
Πίστευα από μικρός ότι τα πράγματα που φαντάζομαι, που θέλω να τα πιάσω με το χέρι μου στα όνειρά μου, μπορώ να τα διεκδικήσω στο χρόνο. Θα ήθελα να ζω, σαν η ζωή να είναι μια ταινία ή ένας δίσκος. Κι ο πιο κοντινός τρόπος που υπήρχε, ήταν να κάνω κι εγώ δίσκους και να γνωρίζω, μέσω αυτών, άλλους ανθρώπους.
"Σουσάμι άνοιξε" ήταν το σύνθημα στο παραμύθι. Εσύ χτύπησες ως έφηβος την πόρτα του Μάνου Χατζιδάκι κι άνοιξε. Ποιο ήταν το σύνθημά σου για να το αποκαλύψουμε στους νέους σήμερα, που χτυπάνε πόρτες και δεν ανοίγουν;
Νομίζω, το ότι εμπιστεύτηκα την άγνοιά μου. Δεν ήξερα τίποτα! Αν είχα ήδη τοποθετηθεί απέναντί του κριτικά, ιδεολογικά, ψυχολογικά δε θα πήγαινα εντελώς αθώος. Μέχρι εκείνη τη στιγμή δε με αφορούσε καν, γιατί τότε άκουγα ροκ, Peter Gabriel, Dire Straits. Αυτός νόμιζα ότι ήταν η παλιά Ελλάδα. Πρωτοχρονιά του ΄88 λοιπόν η Ε.Τ. του είχε δώσει δυο τηλεοπτικές ώρες. Μίλαγε κάτι αργόσυρτα και καθόλου τηλεοπτικά πεντάλεπτα και μετά έδειχνε ένα τραγούδι από το Σείριο, στο Zoom, στο κέντρο που λειτουργούσε. Βλέποντάς τον να λέει ό,τι θέλει, στο χρόνο που θέλει κι αντί του κανονικού ρεβεγιόν να βάζει τις μουσικές που αυτός θέλει, ενθουσιάστηκα. Μου φάνηκε ξάφνου εκπληκτικό ότι ένας τέτοιος τύπος μένει δίπλα μας, ότι μπορείς να πάρεις ένα τρόλεϊ και να του χτυπήσεις την πόρτα. Ένα αντίδοτο στον μικροαστικό περίγυρο της Καλλιθέας που ζούσα. Έχοντας ως password μόνο αυτήν την αφέλεια, άνοιξε η πόρτα.
Και πέρα από το έργο του σπουδαίος...
Αντιμετώπιζε τη ζωή ποιητικά, υπέρλογα. Αν φυλλομετρήσουμε σήμερα την πολιτιστική
και πνευματική ζωή της Ελλάδας θα δεις ότι οι δέκα, δεκαπέντε άνθρωποι που
αξίζουν πραγματικά είναι άνθρωποι που συνάντησαν κάποια στιγμή το Μάνο ή το
έργο του. Το κοινό τους είναι αυτό το μυητικό σημάδι.
Είπες πριν, ότι ο Μάνος έλεγε ότι ήθέλε. Έχω την αίσθηση ότι κι εσύ
αφού έσπασες τον ¨Καθρέφτη¨ στον προηγούμενο δίσκο σου, χωρίς αντικαθρεφτίσματα
πια, είσαι σε μια φάση, όπου πας "κόντρα σ΄ αυτούς που βαμπιρίζουν" και λες τα πράγματα όπως θέλεις. Διακρίνω
μια δύναμη και τόλμη . Όποιος πουλάει μπορεί και μιλάει? Ο "μόνος" καλλιτέχνης,
από θέση εξουσίας πια θέλει ν' αλλάξει κάποια πράγματα?
Δεν πιστεύω ότι ξεκινάει μόνο από μένα η δύναμή μου. Κανένα τραγούδι μου
δε βγήκε μόνο από μια εσωτερική δυναμική, αυτοφυή. Πάντα άκουγα, έβλεπα,
διάβαζα πολύ, γνώριζα πολλούς ανθρώπους και μ' ενδιέφερε το τι έχουν να μου
πουν. Ό,τι κάνω, το επικοινωνώ πρώτα σε φίλους μου κι αν χρειαστεί το αλλάζω ή
το διορθώνω. "Ο χρόνος είσαι εσύ και οι άλλοι" λέω κάπου και σ? αυτό πιστεύω.
Τώρα, αν αυτό το πράγμα είναι κάτι που μπορεί ν' αλλάξει εξουσιαστικά την
πραγματικότητα είναι κάτι που το απεύχομαι, γιατί θα ήθελα να μας ερωτεύεται
από μόνη της εκείνη.
Έχοντας όμως αυτήν την "εξουσία" μπορείς
να διαφωνείς και να παρεμβαίνεις στις αισθητικές δομές και προτάσεις της
σύγχρονης "βιομηχανίας κουλτούρας".
Συνήθως όμως το αντίθετο συμβαίνει. Πόσοι και
πόσοι μεγάλοι που λειτουργούσαν σε πυρήνες μιας underground κατάστασης και μίλαγαν ελεύθερα, ξαφνικά όταν
κατόρθωσαν να ενδυναμωθούν, δεν άρχισαν ουσιαστικά να υπερασπίζονται το δήμιό
τους; Το φοβάμαι, γι΄αυτό θέλω να κόβω ο ίδιος τα peaks μου.
Τι αναχρονισμός είναι αυτό το
Αρχιχρονιάτικο τραγούδι μέσα στον καύσωνα? Το έχεις κάνει και σε προηγούμενο
δίσκο. Και στο video clip για το δίσκο παίζεις με το χρόνο. Τι είναι για σένα τελικά?
Για μένα υπάρχουν δυο είδη χρόνου. Ο ένας είναι ο μετρήσιμος, που από
ανασφάλεια εμπιστεύονται οι περισσότεροι
άνθρωποι. Μετριέται είτε με τα νούμερα της AGB, είτε με τις καταθέσεις σου, τα γενέθλιά
σου, τον αριθμό SMSπου αποστέλλεις. Το μόνο που μετράει αυτός ο χρόνος είν? η φθορά και οδηγεί
πάντα στο θάνατο. Υπάρχει από την άλλη ένας άλλος χρόνος που, όταν μπαίνει σ?
αυτήν την μέτρηση δεν υπάρχει. Είναι ο χρόνος των σχέσεων. Τα υπόγεια πράγματα
που σε έχουν τραυματίσει ή φωτίσει. Όταν μετράμε τη ζωή μ? αυτόν το δεύτερο
χρόνο, τότε μόνο διαρκούμε, παραμένουμε νέοι. Δες το και στη μουσική. Ποιος
ακούει σήμερα τα top-10
του 1959; Το «Kind of blue» όμως του Miles Davis από την ίδια χρονιά,
που η αξία του δεν ήταν μετρήσιμη, ζει στη μουσική του παρόντος.
Tο video clip για το δίσκο είναι μια πρόσκληση προς τους καθηλωμένους τηλε-εραστές να βγουν
προς τα ¨έξω¨. Πόσο εύκολο, πιστεύεις, είναι ν? αγγίξουμε λίγο ουρανό αντί να
τον τηλε-σκοπούμε?
Αν θέλουμε πάντως ν? αγγίξουμε ουρανό, όπως το λες εσύ, πρέπει να είμαστε
ταυτόχρονα κοντά στη γη. Πρέπει να μυρίζουμε τους άλλους, να τους βλέπουμε, ν?
ακούμε το παράπονό τους, να λέμε το δικό μας. Κι αυτό η «εικονικότητα» δεν το
πολυβοηθάει.
Η τηλεόραση off. Βγαίνω ¨έξω¨. Σε βλέπω
σε μια παρέα αρρένων, με βλέπεις σε μια παρέα θηλέων. Με κοιτάς σε κοιτάω. Μου
αρέσεις σου αρέσω. Τελειώνει το ποτό. Αναρωτιέμαι πώς να είναι η φωνή σου.
Καληνύχτα κι όνειρα γλυκά. Τι γίνεται ρε παιδιά?
Απλώς φανταζόμαστε όλοι τον εαυτό μας καλύτερο απ? ό,τι είναι. Πάμε εκεί, χωρίς καθόλου να εμπιστευόμαστε τις καθημερινές αποτυχίες μας. Θες τον άλλον τέλειο, γιατί θες κι αυτός να σε αποδεχτεί ως πρίγκιπα ή πριγκίπισσα. Ε, έχουμε δει που πάει αυτό. Ο «τέλειος» αυτός ερωτισμός ίσα που χωράει σε δυο-τρία ερασιτεχνικά βιντεάκια.
Θέλεις πια να φτάσεις σ΄ εκείνη ακολουθώντας το φως, σύμφωνα με τους
στίχους σου. Αυτό μου γεννάει μια εικόνα-ερώτηση. Κοιτώντας το φως πρώτα τη
σκιά της θα συναντήσεις. Αυτήν θα ερωτευθείς τελικά, κι ας λες το φως?
Το φως ενός ερωτικού προσώπου μπορεί να είναι το ψεύδισμα του ή ένα σαχλό
είδος χιούμορ που μόνο εσύ καταλαβαίνεις. Αυτές οι κραυγαλέες ατέλειες του
καθενός είναι οι σηματοδότες για να
ξεφύγεις απ? την άπιαστη σκιά. Διαβάζεις ένα βιβλίο που στην αρχή το ύφος του
σε ξενίζει- και ξεβολεύεσαι. Πιθανότατα αυτό το βιβλίο θα αγαπήσεις.
"Το σουξέ της
Έλσας" είναι ένα τραγούδι παραγγελιά της φίλης σου της Έλσας. Τι σημαίνει
φιλία για σένα;
Σε πολλά
σημεία ανώτερη από την οικογένεια. Μια πνευματική οικογένεια. Μ' αρέσει κι η
σκοτεινή πλευρά της. Ενώ η οικογένεια σ' έχει συνέχεια ασφαλή, οι φίλοι θα σε
δυσκολέψουν, θα σε πληγώσουν. Είναι ένα ναρκοπέδιο οι φιλίες, που κρύβει όμως το θησαυρό.
Το κλειδί για να πας παραπέρα.
Ακριβώς. Όταν πρωτοπαίξω ένα τραγούδι στους φίλους μου,
είναι η στιγμή που στ΄ αλήθεια επικοινωνώ και ρισκάρω.
Από πολύ μικρός έχεις μια βαθιά ματιά στα πράγματα.
Αναρωτιόμουν πάντα αν έχεις κάνει ποτέ ψυχανάλυση.
Μου το ρωτάνε συχνά, δεν έχω κάνει όμως. Από πολύ μικρός
ήμουν πολύ εξομολογητικός κι εξέφραζα τον εαυτό μου. Από τα 12 μου ξεκίνησα να
γράφω και τραγούδια. Πονούσα μεν και μελαγχολούσα, δεν απέφευγα όμως να το
εκφράσω. Θαυμάζω πάντως εξαιρετικά τον Freud. Μιλάω πολύ και με φίλους που έχουν στ' αλήθεια βοηθηθεί. Η
Ελλάδα χρειάζεται μια τέτοια ματιά. Την απέφευγε πολύ καιρό με το να βασίζεται
μόνο στην παραδοσιακή οπτική ή στις πολιτικές ιδεολογίες.
Παρόλο που στην τέχνη στην Ελλάδα υπάρχει μια
εσωστρέφεια.
Την τελευταία δεκαετία. Αυτό είναι όμως κι ένα βήμα μπρος. Η Ελλάδα ως τότε ζούσε ασφαλής στα 9/8 της. Έπρεπε να χορεύεις ζεϊμπέκικο ενώπιον όλων για να εκτονωθείς. Αυτό και μόνο, σαν συμβολική πράξη, έκανε τον κόσμο αδιέξοδα εξωστρεφή. Του φραπέ και του καφενείου. Από το '80 και μετά άρχισε να ενδοσκοπεί κι ο πιο απλός Έλληνας, να εξατομικεύεται και να βυθίζεται σε μια εσωτερική πραγματικότητα. Βλέπε τραγούδι, λογοτεχνία, κινηματογράφο -με επώδυνες συχνά συνέπειες. Αυτή τη στιγμή έχουμε δυο κόσμους αδιέξοδους. Τον κόσμο που βλέπουμε στα τραπεζώματα κάθε Σάββατο βράδυ στην τηλεόραση κι έναν άλλο, που αυτοαναλύεται μεν εξαντλητικά, αλλά δεν το μοιράζεται με τους άλλους. Κάποιες καινούργιες παρέες 20χρονων πάντως, όσοι δεν είναι εγκλωβισμένοι στο play station τους, έχουν βρει την άκρη. Ούτε έχουν υπερβολικό σεβασμό προς την πατρική φιγούρα, ούτε είναι αιωνίως αυνανιζόμενοι. Αυτούς εμπιστεύομαι, αυτούς θέλω ν' ακούω.
Φοίβο, δεν έχεις δώσει ποτέ στίχους σε άλλους παρά μόνο
την ΄ Άννα΄ στον Ηλία Λιούγκο. Γιατί αυτή η εξαίρεση;
Γιατί είναι εξαιρετικός τόσο σαν άνθρωπος όσο και σαν τραγουδοποιός. Υπήρξε για μένα καταλυτική προσωπικότητα. Δεν είχε τίποτα από το βυζαντινισμό που υπήρχε στον κύκλο του Χατζιδάκι, ήταν ένας άνθρωπος συγκινημένος από την Τέχνη του τραγουδιού. Και υπήρξε για μένα παράδειγμα. Η δημιουργική μου χαρά όμως είναι να κάθομαι σιγά, σιγά μόνος μου και ξεκινώντας από μια λεξούλα να φτιάχνω κάτι και να το τελειώνω μετά μουσικά.
Μίλησες για δημιουργική χαρά. Η τέχνη υπηρετεί το δημιουργό ή ο δημιουργός την τέχνη;
Ο δημιουργός την τέχνη. Αν πιστέψεις κάποια στιγμή ότι η
τέχνη χρειάζεται εσένα, θα χάσεις τα δώρα της για χρόνια.
Κι όταν ασχολείται τόσος κόσμος μαζί σου, πόσο εύκολο
είναι να τα βάλεις ως καλλιτέχνης με το φτωχό σου "εγώ";
Προσωπικά θυμάμαι κάτι που μου είχε πει ο Χατζιδάκις. "Διάβαζε πολύ, βλέπε όσες περισσότερες ταινίες μπορείς ειδικά τώρα που είσαι μικρός, ώστε όταν έρθει κάποτε η επιτυχία, να έχεις ένα πολύ μεγάλο στρώμα για να πέσεις". Το θυμάμαι πάντα. Ειδικά στη φάση των πολλών "μπράβ" έχω έτοιμο το διχτάκι μου.
"Ως εδώ Τσαλίκηγια σένα ήρθε τώρα η Θεία
Δίκη". Στίχοι σαν αυτόν που υπάρχουν σε κάποια τραγούδια σου, μου θυμίζουν
συνθήματα σε μια πορεία διαμαρτυρίας.
Ή σ' επιθεώρηση.
Υπάρχει μια πλευρά μου λίγο μπουλβάρ. Με γοητεύει η απολύτως ελαφριά και Γκούφι
πλευρά. Υπάρχει κι η σαχλή φωνή μέσα μας κι εμένα μου αρέσει να αφήνω όλες τις
φωνές μου ελεύθερες.
Κάποιοι ενθουσιάστηκαν και κάποιοι άλλοι απογοητεύτηκαν
κατηγορώντας τους στίχους για την ελαφρότητά τους. Με ποιο σύνθημα θα
απαντούσες στους επικριτές σου;
Δεν ξέρω. Θα τους έλεγα ότι οι δίσκοι που μου άρεσαν πάντα, περιείχαν και αυτό το στοιχείο. Οι Beatles, ας πούμε. Τη μια στιγμή σου μίλαγαν για το "Strawberry fields" και τον ονειρικό κόσμο που υπάρχει μέσα εκεί και την άλλη για τη Lovely Rita, μια τροχονόμο με ωραία πόδια. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που σε δικαιώνει ή σε καταδικάζει. Μπορεί να έχεις πολύ σοβαρές προθέσεις και το αποτέλεσμά σου να είναι γελοίο.
«Το καλοκαίρι θα ΄ρθει» είναι το δωδέκατο και τελευταίο τραγούδι του δίσκου. "Κι ύστερα πάλι μου λείπει η αγάπη" μας τραγουδάς όμως με νοσταλγικό ύφος τέλους καλοκαιριού.
Πολλά τραγούδια σου μιλάνε με το περίσσευμά τους. Άλλα με αυτό που τους λείπει. Σ΄ αυτό έβαλα σα λούπα να επαναλαμβάνεται μονότονα η φράση "μου λείπει η αγάπη... μου λείπει η αγάπη...". Θα ήμουν ανειλικρινής αν τελείωνα το δίσκο μου μ' ένα περίσσευμα που δεν το έχω. Προτιμώ να δείξω ότι είμαι λίγο γυμνός σ΄ αυτό το ζήτημα. Μακάρι ο επόμενος δίσκος να τελειώνει πιο πανηγυρικά. Αν θέλεις κάτι τέτοιο όμως, καλύτερα να είναι βιωμένο.
Επί σκηνής θα σε δούμε το καλοκαίρι;
Ναι. Θα πάμε τώρα πιο
πολύ σε νησιά. Κρήτη, Εφτάνησα, Χίο, Κύθηρα κι ακόμα αποδέχομαι προσκλήσεις.
Στην Αθήνα θα παίξω σ΄ ένα πολύ ωραίο μπαρ στη Λούτσα, το "Κάλτ" στις 21
Ιουλίου, τέλος Αυγούστου στο Αττικό Άλσος στο Γαλάτσι κι αρχές Σεπτέμβρη στο
Άλσος Νέας Σμύρνης. Πιο συγκεκριμένες πληροφορίες θα βρείτε στο www.foidel.gr.
Εκπληκτική ήταν στο
δίσκο σου κι η σύμπραξή σου με 12
εικαστικούς καλλιτέχνες, που ήρθαν να προσθέσουν στους στίχους και τις
πολύχρωμες μουσικές σου, που ήδη μας χάριζαν εικόνες και τη δική τους πινελιά.
Είναι από τα πιο χαρούμενα πράγματα που μου έχουν συμβεί. Η αδελφή μου η Μυρτώ είναι πολύ καλή ζωγράφος. Μεγαλώνοντας, έμπαινε ο ένας μες τον κόσμο του άλλου. Μέσα από εκείνη κυρίως, έμαθα να μιλάω και τη γλώσσα της "εικόνας". Συνέπεσε τον καιρό που έγραφα τα τραγούδια να γνωρίσω την παρέα του φίλου ζωγράφου Αχιλλέα Ραζή, συμφοιτητές του όπως τον Στέφανο Ρόκο που έκανε το εξώφυλλο. Πήγαινα σ? εκθέσεις τους, στα εργαστήρια τους, σε μπαράκια που έπαιζαν μουσική. Η παρέα που δημιουργήθηκε ήθελα πάρα πολύ ν? αποτυπωθεί στο δίσκο. Κι έγινε. Ένα είδος multimedia με φυσικούς τρόπους.
Εν τη ενώσει λοιπόν το μήνυμα.
Ε, δεν μπορούμε να κατηγορούμε όλο την εποχή. Δηλαδή τα χρόνια του Σεφέρη ήταν καλύτερα; Μια πνευματική έρημος ήταν η Ελλάδα, βλέπεις στα ημερολόγιά του τη δίψα για πνευματική ζωή. Η αντίθεση των ανθρώπων στην κυρίαρχη συνθήκη έκανε πάντα τη διαφορά.
