Ο σύγχρονος αντάρτης των πόλεων
Ομολογώ ότι, όσο κι αν
νιώθω ευδαιμονία με τους βαμμένους, γεμάτους σχέδια τοίχους, η ορολογία των
γκράφιτι δεν μου είναι τόσο γνωστή. Στένσιλ, χρώματα, σπρέι, ψεκάζω. Σκόρπιες
λέξεις που στα χέρια των ανά τον κόσμο γκραφιτάδων γίνονται μορφή, περιεχόμενο,
αισθητική, μήνυμα. Οι καλλιτέχνες με το μεγαλύτερο κοινό «προσέλευσης» στα
εκθέματά τους συνήθως είναι «άγνωστοι». Οι γνωστοί άγνωστοι των δρόμων.
Κάποιος από αυτούς μπήκε
σε επίσημες εκθέσεις και μουσεία, με νόμιμο ή παράνομο τρόπο, κι έχει κάνει
ολόκληρο τον δημοσιογραφικό κόσμο να τον κυνηγάει και να τον «προωθεί».
Σε μία από τις ελάχιστες
συνεντεύξεις που έχει δώσει ο καλλιτέχνης, ο δημοσιογράφος του Γκάρντιαν,
Σάιμον Χάτενστοουν, αναρωτιόταν αν πράγματι
είναι ο ίδιος ο Μπάνκσι αυτός που του μιλάει, καθώς από τότε που αποφάσισε να
μην εμφανίσει το πρόσωπό του δημόσια, κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος. Ο
Μπάνκσι δεν του το επιβεβαίωσε.
Όπως απάντησε, άλλωστε,
σε ερώτηση του Χάτεστοουν για το αν οι γονείς του θα παραβρεθούν στην
καινούργια του έκθεση (Ιούλιος 2003), δεν τον «ξέρουν» ούτε οι ίδιοι του οι
γονείς. Πιστεύουν ότι είναι ζωγράφος και διακοσμητής.
ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΑ ΓΚΡΑΦΙΤΙ
Οι εκδόσεις Μεταίχμιοεξέδωσαν τον Δεκέμβριο του 2006 το βιβλίο του περιβόητου, πλέον, γκραφιτά, με τίτλο BANSKY, Ραδιενεργά Γκράφιτι. Wall and Piece. Την μετάφραση και την επιμέλεια έκανε ο Αλέξης Καλοφωλιάς, ο οποίος παραθέτει στο τέλος του βιβλίου επεξηγηματικά σχόλια πάνω στα έργα του Μπάνκσι.
Ενότητες του βιβλίου
Πίθηκοι Οι πίθηκοι κρατούν φονικά όπλα, όπλα μαζικής καταστροφής και προσομοιάζουν σε ανθρώπινα υποκείμενα που προβάλλουν τη διάνοιά τους καταστρέφοντας. Σας έρχονται κάποιοι στο μυαλό;
Μπάτσοι Ένα ολόκληρο «κεφάλαιο» στους τοίχους των πόλεων αποτελούν
από μόνοι τους οι «άνθρωποι» που φροντίζουν για την ασφάλειά «μας». Η
διακωμώδηση των οργάνων της τάξης δεν χρειάζεται επεξηγήσεις.
Αρουραίοι «[Οι αρουραίοι] υπάρχουν, δίχως την έγκριση κανενός. Τα μισούν, τα κυνηγούν, τα καταδιώκουν. Ζουν ανάμεσά μας, σε σιωπηλή απόγνωση. Και παρ' όλα αυτά έχουν τη δύναμη να γονατίζουν ολόκληρους πολιτισμούς. Αν είσαι βρόμικος, άσημος και δεν σε αγαπάει κανείς τότε οι αρουραίοι είναι για σένα το απόλυτο πρότυπο ζωής.»
Αγελάδες Εκθέματα της έκθεσης Turf War, Πόλεμος Επικράτησης, για την οποία υπήρξαν διαμαρτυρίες για την κακομεταχείριση των ζώων στην έκθεση.
Τέχνη Τα έργα αυτής της ενότητας αφορούν σε παρεμβάσεις του Μπάνκσι σε πίνακες και μουσεία. Η άποψή του καταγράφεται μέσα στο βιβλίο:«Η τέχνη που βλέπουμε είναι υπόθεση ολίγων εκλεκτών. Μια μικρή ομάδα ανθρώπων δημιουργεί, προωθεί, αγοράζει και εκθέτει τα έργα τέχνης, ενώ αποφασίζει για την επιτυχία τους. Ελάχιστες μόνο εκατοντάδες άνθρωποι σε όλον τον κόσμο έχουν πραγματικό λόγο. Όταν επισκέπτεσαι μία αίθουσα τέχνης δεν είσαι παρά ένας τουρίστας που θαυμάζει την αίθουσα τροπαίων λίγων εκατομμυριούχων.»
Έπιπλα Δρόμου. Οι παρεμβάσεις σε φυσικούς χώρους, λίμνες, ποτάμια, αλλά και κτήρια αποτελούν πολλές φορές το έναυσμα των ανθρώπων να κοιτάξουν καλύτερα αυτό που έχουν συνηθίσει να προσπερνούν στην καθημερινότητά τους. Πέρα από τα διάφορα μηνύματα που μπορεί να περνούν για την Ιστορία, την πολιτική, το περιβάλλον, τον κόσμο των επιχειρήσεων κ.α., τα έργα αυτά αποτελούν αυτό που θα έπρεπε, ενδεχομένως, να νιώθουμε στις ζωές μας: την ανάγκη παρέμβασης στην καθημερινότητά μας.
Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ
Εκκρεμούν εις βάρος του
εντάλματα σύλληψης για τα γκράφιτι. Κρύβεται, σαν καταζητούμενος αν τον βρουν
θα τον συλλάβουν. Στους γκραφιτάδες μετράει ο χρόνος. Σε πολλές από τις
λεζάντες του βιβλίου που επεξηγούν τα στένσιλ του Μπάνκσι, σημειώνεται και ο
χρόνος που χρειάστηκε για να τα φτιάξει στους τοίχους ή στις γέφυρες, ακόμα και
πόση ώρα χρειάστηκε να μείνει κρυμμένος.
Φτιάχνει γκράφιτι στους
δρόμους που λένε ότι η περιοχή είναι οριοθετημένη για γκράφιτι με «επίσημη»
υπογραφή και θυρεό-μαϊμού της Υπηρεσίας Εθνικών Αυτοκινητόδρομων. Στην
Τραφάλγκαρ δίνει άδεια στο χώρο και τους ανθρώπους του για εξέγερση.
Τοποθετεί σε ένα τραινάκι στην Ντίσνεϊλαντ ένα ομοίωμα,
σε φυσικό μέγεθος, κρατούμενου στην βάση Γκουαντάναμο.
Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης
Νέας Υόρκης, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης, Πινακοθήκη Τέιτ, Βρετανικό
Μουσείο, Λούβρο: λίγα από τα μέρη όπου έχει εκθέσει έργα του. Δυσαρεστώντας
τους υπευθύνους που τα ανακαλύπτουν λίγα λεπτά ή λίγες ώρες αργότερα. Βλέπετε,
δεν έχει πάρει άδεια, και τα έργα του μοιάζουν να εισβάλλουν, να κατακτούν ξένα
χωράφια. Ο πόλεμος στην τέχνη έχει αρχίσει.
Παλαιστίνη
Πήγε στο τείχος, όχι για απλή επίσκεψη, ούτε για να τραβήξει φωτογραφίες. «Η Παλαιστίνη είναι τώρα η μεγαλύτερη υπαίθρια φυλακή του κόσμου και ο απόλυτος προορισμός διακοπών για δημιουργούς γκράφιτι»Άλλωστε, σε άλλα έργα του «τα χώνει» στους τουρίστες που πηγαίνουν από μέρος σε μέρος και βάζουν τους εαυτούς τους μπροστά από απόκρημνα βράχια, τον Πύργο του Άιφελ ή το Μπιγκ Μπεν για να δείξουν ότι ήταν κι αυτοί εκεί. Μπροστά από πολλά τέτοια μνημεία και εικόνες έχει φτιάξει στένσιλ που γράφουν «Δεν είναι ευκαιρία για φωτογράφιση»Στην Παλαιστίνη πήγε για να παρέμβει. Ο μικρός διάλογος είναι από το βιβλίο:«Γέρος: Ζωγραφίζεις το τείχος, το κάνεις να φαίνεται όμορφο Εγώ(Μπάνκσι): Ευχαριστώ Γέρος: Δεν θέλουμε να είναι όμορφο. Το μισούμε αυτό το τείχος, τράβα σπίτι σου.»
ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ
Πριν λίγο καιρό ένα έργο του που απεικονίζει συνταξιούχους να παίζουν μπόουλινγκ με βόμβες φτάνει σε ρεκόρ πωλήσεων στη δημοπρασία: πάνω από 100.000 λίρες. Μετά τη δημοπρασία ανεβάζει στην ιστοσελίδα του μια εικόνα με ένα δωμάτιο δημοπρασιών κι ένα μήνυμα πάνω σε έναν καμβά: «Μου φαίνεται απίστευτο που εσείς οι ηλίθιοι πήγατε και αγοράσατε αυτή τη μαλακία»
Ωστόσο η συζήτηση έχει ανοίξει γύρω από το γεγονός ότι τα έργα του πουλιούνται σε απίστευτες τιμές, διακινούνται μέσω του Σόθμπις, τα σπίτια με τα στένσιλ του γίνονται περιζήτητα, και οι εφημερίδες στη Βρετανία γράφουν ακατάπαυστα για τον ίδιο και τη δουλειά του. Αρκετοί του ασκούν κριτική για την πώληση των έργων του και τη συνεργασία του με γκαλερί, ενώ τον έχουν κατηγορήσει και για συνεργασία με την Puma και το MTV. Ο ίδιος το αρνείται, και μάλιστα δηλώνει ότι στο βιογραφικό του θα ήταν δεκαπλάσιες οι δουλειές που έχει απορρίψει από αυτές με τις οποίες έχει καταπιαστεί.
Δύο περιστατικά προς
συζήτηση:
1. Ο Ντάνιελ από το Χάκνεϊ του Λονδίνου του έχει στείλει γράμμα που του λέει να μην ξανασχεδιάσει στην περιοχή του γιατί έχει ανεβάσει τις αξίες των ακινήτων. «Κάντε μας λοιπόν τη χάρη και τραβάτε να κάνετε τα κόλπα σας σε κάποια άλλη περιοχή, όπως για παράδειγμα το Μπρίξτον»
2.Την ώρα που
αντιλαμβάνεται ότι κάποιος παρακολουθεί αυτόν και τον φίλο του την ώρα που
σχεδιάζουν και πάνε να κρυφτούν βγαίνει ένας τύπος κυριλέ και τους φωνάζει ότι
θέλει να τους κινηματογραφήσει ως κομμάτι του ντοκιμαντέρ του για την κουλτούρα
του δρόμου.
Η κουλτούρα του δρόμου,
λοιπόν, ειδωμένη μέσα από την κάμερα κυριλέ τύπων ή μέσα από θεωρητικές αναλύσεις,
παραμένει άραγε κουλτούρα του δρόμου, ή την οικειοποιείται η «διανόηση» για να
βγάλει περισπούδαστα συμπεράσματα γύρω από τη ζωή, τον κόσμο, την τέχνη κτλ και
να την απολαύσει στους τοίχους των δρόμων της ως εναλλακτικό άλλοθι; Ας μην
βιαστούμε να απαντήσουμε. Καλό είναι να τίθενται τα ερωτήματα και να βρίσκουμε
σιγά-σιγά την άκρη. Αυτό που αξίζει είναι να κάνουμε κάτι το οποίο να θέτει,
πράγματι, ερωτήματα.
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΣΠΑΣΜΕΝΩΝ ΤΖΑΜΙΩΝ
Η μηδενική ανοχή απέναντι στα γκράφιτι, ξεκινάει από τη Νέα Υόρκη
επί δημαρχίας Τζουλιάνι, ως κομμάτι της πολιτικής του ενάντια στην
εγκληματικότητα. Η πολιτική αυτή θεωρία συνέδεε την εγκληματικότητα με τα
γκράφιτι μέσα από την πιο παραγωγική (με την μαθηματική έννοια) διαδικασία που
θα μπορούσε να σκεφτεί ανθρώπινος νους. Ξεκινάει με τη θεωρία των σπασμένων
τζαμιών. Όπως αναφέρει ο Μπάνκσι στο βιβλίο του, δύο κορυφαίοι εγκληματολόγοι
κατά τη δεκαετία του 80, υποστηρίζουν ότι το έγκλημα είναι αναπόφευκτη συνέπεια
της εικόνας ενός σπασμένου τζαμιού σε ένα κτήριο, καθώς μετά το πρώτο σπασμένο
τζάμι θα ακολουθήσει και δεύτερο, έπεται το σπάσιμο όλων των τζαμιών και η
καταστροφή ολόκληρου του κτηρίου, στου οποίου τους κατεδαφισμένους, πλέον,
τοίχους φυσικό επακόλουθο θα είναι να εμφανιστούν τα γκράφιτι και η εναπόθεση
σκουπιδιών. Αυτό μας οδηγεί στην αίσθηση της εγκατάλειψης, η εγκατάλειψη στη
βία των δρόμων και γενικότερα στην κοινωνική παρακμή.
Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΠΑΣΜΕΝΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ
Στην εισαγωγή του βιβλίου ο Μπάνκσι αναφέρει: «Οι άνθρωποι που κάνουν κουμάντο στις πόλεις μας δεν καταλαβαίνουν τα γκράφιτι, επειδή πιστεύουν πως τίποτα δεν έχει δικαίωμα ύπαρξης αν δεν αποφέρει κέρδος. Όμως, αν το μοναδικό πράγμα που έχεις σε εκτίμηση είναι το χρήμα, τότε η γνώμη σου δεν έχει καμία αξία.» Και λίγο πιο κάτω: «Λένε ότι τα γκράφιτι τρομάζουν τους ανθρώπους και αποτελούν δείγμα κοινωνικής παρακμής, όμως τα γκράφιτι κρύβουν κινδύνους μόνο για τους πολιτικούς, τα στελέχη των διαφημιστικώνκαι τους γκραφιτάδες.»
«Κανείς δεν έδινε σημασία σε όσα έλεγα, μέχρι που έπαψαν να γνωρίζουν ποιος είμαι» Έτσι σκέφτεται ο Μπάνκσι. Ακόμα κι αν αυτό αποτελεί κομμάτι της προώθησής του, όπως καταγγέλλουν αρκετοί καλλιτέχνες και ακτιβιστές, ωστόσο είναι ένα πολύ σοβαρό σχόλιο πάνω στην κυριαρχία της εικόνας στην εποχή μας. Η εικόνα κυριαρχεί ακόμα και με την έλλειψή της. Οι διάφοροι δημοσιογράφοι έχουν βαλθεί να αποκαλύψουν το πρόσωπό του και οι διαδόσεις γύρω από το όνομά του είναι αρκετές.
Ο ίδιος έχει δημιουργήσει ένα σχόλιο πάνω στην εικόνα, στη σιδηροδρομική γέφυρα στο Πορτομπέλο Ρόουντ στο Δυτικό Λονδίνο πάνω από την υπαίθρια αγορά όπου πουλιούνται δεκάδες μπλουζάκια και αξεσουάρ με τον Τσε Γκεβάρα.«Νομίζω πως επιχειρούσα ένα σχόλιο πάνω στην αέναη ανακύκλωση μιας εικόνας μέσα από την αέναη ανακύκλωση μιας εικόνας» Έχει φτιάξει τον Τσε σε μια σειρά από αφίσες που όσο προχωρούν στάζει η μπογιά και ξεθωριάζει. Την ίδια ώρα έξι τυπάκια εισβάλλουν με το αυτοκίνητό τους μέσα σε μαγαζί με είδη κινητής τηλεφωνίας και το λεηλατούν. Αργότερα ο Μπάνκσι φαντάζεται ότι οι τύποι αυτοί που θα τον είχαν δει, «θα βρίσκονταν ήδη στο Κίλμπερν, θα άναβαν ένα τσιγαριλίκι και θα έλεγαν ο ένας στον άλλο: "Γιατί κάποιος να ζωγραφίζει έναν επαναστάτη όταν μπορεί να δράσει ως επαναστάτης"»
