O μαύρος ήχος, η σπίθα στην πυριτιδαποθήκη του αμερικάνικου ονείρου...
Σίγουρα δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο, μια
κοινωνική εξέγερση ή επανάσταση να αποτελεί πηγή έμπνευσης για την τέχνη κι
ειδικότερα για τη μουσική. Ασφαλώς, υπάρχει κι αμφίδρομη δράση, με τους ήχους
να εμπνέουν, να αναπτύσσουν και να διαδίδουν τα μηνύματα του κάθε αγώνα.
Είναι γνωστός ο τρόπος με τον οποίο το
αφρικανικό στοιχείο μεταφέρθηκε από τη μαύρη ήπειρο, όπως και οι συνθήκες τις
οποίες βίωσε η μαύρη φυλή επί τέσσερις αιώνες στο «νέο κόσμο». Παρ’ όλες όμως
τις προσπάθειες εκμηδενισμού της κοινωνικής και πολιτιστικής συνείδησης αυτών
των ανθρώπων, μια μικρή σπίθα έμεινε αναμμένη περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή
για να φουντώσει.
Ο εικοστός αιώνας, με τον άνεμο ανατροπών
και μεταρρυθμίσεων που έφερε μαζί του,
δε θα μπορούσε παρά να ανακινήσει όλο αυτό το ζήτημα και σιγά, σιγά ο μαύρος
αμερικανός αρχίζει να σηκώνει το κεφάλι δισταχτικά
προς τα επάνω και να σχηματοποιεί μέσα του, έστω πρωτόλεια, τη σκέψη για έναν
κόσμο δικαιότερο και καλύτερο. Γι’ αυτήν τη φυλή, μόνη δυνατότητα διαφυγής απ’
αυτό το κοινωνικό status και παράλληλα δημιουργικής έκφρασης ήταν η εμπλοκή
με τη μουσική. Έτσι, ξεκίνησαν να σχηματοποιούνται οι συνθήκες που οδήγησαν
στην γέννηση του bluesκαι της jazz.
Η εξέλιξη του μαύρου ήχου
Το blues,
απλό στη δομή και στην έκφρασή του, εξυπηρετεί ως επί το πλείστον την
εξωτερίκευση συναισθημάτων και την εκτόνωση από τα βάρη της καθημερινότητας. Αντίθετα,
η jazzγρήγορα αποκτά σύνθετο προσανατολισμό. Μέσα απ’ αυτήν τη μουσική φόρμα
διατυπώνονται προτάσεις κι αρχές που ικανοποιούν μια άλλη στάση ζωής και
γίνονται το πλαίσιο πάνω στο οποίο αρχίζει να υλοποιείται η αφύπνιση του μαύρου
αμερικανού.
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ‘40 η jazzεξυπηρετούσε
τις ανάγκες της μεσοαστικής αμερικανικής κοινωνίας για ψυχαγωγία και χορό, ήταν
δηλαδή η pop της εποχής. Τότε ακριβώς κάνει την εμφάνισή του το be – bop, ως
κίνημα που έρχεται να επιβεβαιώσει την αρχή που λέει, ότι όταν οι τρέχουσες
αξίες προσβάλλονται από νέες ιδέες, η κοινωνία πορεύεται προς την αλλαγή. Αυτό
σημαίνει πως η τέχνη και φυσικά η μουσική, ως μέρος της και ως συμβολική
ολοκλήρωση αξιών και πεποιθήσεων, υιοθετεί νέους δρόμους έκφρασης ακολουθώντας
την κοινωνία που αλλάζει. Το be – bopεδραιώνει την ανατροπή της
σχέσης jazzκαι χορού αναδεικνύοντας τη δημιουργική φύση του μουσικού –
αυτοσχεδιαστή. Κι αυτό είναι από μόνο
του μια επαναστατική θέση, αφού μέσα από αυτήν τη μουσική φόρμα αναβιώνονται
και διατηρούνται τα πιο θεμελιώδη χαρακτηριστικά της αφροαμερικάνικης
παράδοσης.
Ο μουσικός – αυτοσχεδιαστής λειτουργεί,
στην καθημερινότητα, με ένα δικό του κώδικα εντάσσοντας στη συμπεριφορά του μια
σειρά από εκκεντρικότητες – ιδιόρρυθμος μπερές, μαύρα γυαλιά, μια
χαρακτηριστική αργκό διάλεκτο – θέλοντας έτσι να δηλώσει τη συνολική
διαφορετικότητά του τόσο στην πολιτιστική όσο και στην κοινωνικοπολιτική
καταπίεση που τον περιβάλλει.
Η αφύπνιση: Το μαύρο ξυπνητήρι χτυπάει
Επειδή όμως μέσα στην κοινωνία τίποτα δε
λειτουργεί αυτόνομα και αυτόματα, όλη αυτή η μουσική κίνηση ήταν απόρροια κι
αποτέλεσμα μιας συνολικής αφύπνισης του μαύρου αμερικανικού στοιχείου που συντελέστηκε
από το τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ‘60 και σχηματοποιήθηκε
με το κίνημα της μη - βίας. Η φιλοσοφία της μη - βίας είχε τις ρίζες της στη
θρησκεία και την κοινή λογική. Για να πετύχει μια διαμαρτυρία μη – βίας
απαιτούνταν όχι μόνο η υποστήριξη της πλειοψηφίας του μαύρου πληθυσμού αλλά και
η ενεργή συμμετοχή του. Κυρίαρχη φυσιογνωμία αυτής της κίνησης ο MartinLutherKing, που στήριζε το κίνημά του
στην αγάπη, τον αυτοσεβασμό και την αποκατάσταση των μαύρων διεκδικώντας τα
ίδια συνταγματικά δικαιώματα με τους υπόλοιπους αμερικανούς πολίτες. Έτσι από
το ‘65 και μετά αρχίζει να υλοποιείται η ανάγκη ανάληψης εκ μέρους των μαύρων
μιας ανάλογης δράσης με αυτή των λευκών. Με αυτόν τον τρόπο τέθηκαν οι βάσεις
γι’ αυτό που χαρακτηρίστηκε ως blackpower.
Το blackpower
και το κίνημα της μη – βίας είχαν πολλά κοινά σημεία αλλά και πολλές διαφορές. Και
τα δύο απαιτούσαν απόλυτη ισότητα όχι μόνο στη θεωρία αλλά και στην πράξη. Εκεί
που διέφεραν ήταν στις μεθόδους που χρησιμοποιούσαν για να επιτύχουν το στόχο
και στο χρόνο που ήταν διατεθειμένοι να περιμένουν μέχρι να σημειωθεί κάποιου
είδους πρόοδος. Οι οπαδοί του blackpower
είχαν ως σκοπό τη θεμελιώδη αλλαγή της κουλτούρας των μαύρων, πρέσβευαν
ενότητα, αυτοδιάθεση κι υπερηφάνεια για τον πολιτισμό τους. Η χαρακτηριστική
κόμμωση, η αντίστοιχη φανταχτερή εμφάνιση αλλά και η ιδιαίτερη μουσική έκφραση
έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ιδεολογίας τους η οποία συχνά πρέσβευε ακραίες
θέσεις. Κάποιοι ήθελαν να αποσυρθούν από την εκεί κοινωνία και να επιστρέψουν
στη μητέρα – γη της Αφρικής, ενώ άλλοι σκόπευαν στην εγκαθίδρυση μιας μαύρης
αυτόνομης εθνικής πολιτείας στο νότο. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο όμως η
αμφιλεγόμενη, ασαφής κι αποκεντρωμένη ιδεολογική φύση του blackpowerέδινε το περιθώριο για καινοτομίες κι αλλαγές. Τα
μέλη του blackpower χρησιμοποιούσαν
επαναστατική και βίαιη ρητορική για να αφυπνίσουν τις μάζες. Η αντεπίθεση και
τα αντίποινα απέναντι στη βία των λευκών θεωρούνταν απαραίτητα για να ανακτηθεί
ο πρέπων σεβασμός προς τους μαύρους. Ταυτόχρονα διοργάνωναν προγράμματα σπουδών
νέγρικης κουλτούρας κι εκμάθησης αφρικανικών γλωσσών ενώ παράλληλα οργανώθηκαν
συμβούλια συνοικιών, πολιτιστικά κέντρα κι εταιρείες μαύρων.
Ο πρώτος που διατύπωσε το σύνθημα «blackpower» ήταν ο WillieRicks (που
αργότερα έγινε γνωστός ως Mukasa), αυτός όμως που
χρησιμοποίησε τον όρο «blackpower»
με την πολιτική του έννοια ήταν ο RobertWilliams,
συγγραφέας κι εκδότης. Ο MalcolmX ήταν
ένα ακόμη χαρτί στην υπόθεση του blackpower
δημιουργώντας την ιδεολογική βάση για τη φιλοσοφία του κινήματος υποστηρίζοντας
σταθερά τα ιδανικά της μαύρης υπερηφάνειας και της αυτάρκειας. Δεινός ρήτορας,
συχνά έβαζε στο παιχνίδι του λόγου του αξίες κι αρχές του μουσουλμανικού
δόγματος.
Τα χνάρια της εξέγερσης στις τέχνες
Όπως είπαμε και στην αρχή δεν υπάρχει
κίνημα που ν’ αφήνει αδιάφορη την τέχνη. Έτσι, μουσική, θέατρο, λογοτεχνία,
ποίηση, κινηματογράφος, ζωγραφική ακολούθησαν κατά πόδας όλον αυτόν τον
αναβρασμό του blackpower έχοντας αρχικά ως κινητήριο
δύναμη τη φιγούρα του HaroldCruz και
κυρίως αυτή του AmirBaraka που είχαν ως κύρια ασχολία
την πολιτιστικο-εθνικιστική προοπτική του blackpowerσε
σχέση με τα καλλιτεχνικά δρώμενα.
Σημαντικότατη υπήρξε η συμβολή του Barakaμε τη
δημιουργία του μαύρου θεατρικού σχολείου στους δρόμους του Harlem,
που σκοπό είχε να διδάξει και να δημιουργήσει θεατρικά έργα. Το παράδειγμά του
ακολούθησαν ανάλογες κινήσεις σαν το περίφημο BlackHouseτης Californiaκαι το
Spirithouseστο Muark. Ένα άλλο κομμάτι που
αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο όλο εκείνο το κοινωνικό πεδίο το οποίο
πρέσβευε και προσπαθούσε να αναδείξει και να καλυτερεύσει το blackpowerείναι ο κινηματογράφος. Τα λεγόμενα blaxploitation, ταινίες δηλαδή στις οποίες όλα γύριζαν γύρω από τη μαύρη κουλτούρα. Αυτές
οι ταινίες, cultπια στις μέρες μας, δε μπορούν να σταθούν απέναντι
στα αυστηρά κριτήρια της κινηματογραφικής τέχνης, έχουν όμως έναν δυνατό αέρα
αυθεντικότητας κι αποτυπώνουν τα γεγονότα που πραγματεύονται με ωμή αλήθεια, χωρίς
λογοκρισίες κι αναστολές. Κλασσικά παραδείγματα το «Shaft», το «Superfly»,
το «CleopatraJones», το «FoxyLady». Μεγάλος μαγνήτης αυτών των ταινιών υπήρξαν τα soundtracksτους.
Πραγματικά υπέροχες μουσικές, γεμάτες παλμό κι ενέργεια, από κορυφαίους
μουσικούς, τόσο της jazzόσο και της soul με χαρακτηριστικά
παραδείγματα τους JamesBrown, CurtisMayfield,
IsaacHayes.
Η jazz αιχμή του μαύρου δόρατος
Η
μορφή μουσικής όμως με την οποία το blackpowerτείνει
να έχει την απόλυτη ταύτιση είναι η jazz. Με αρχή τους πρωτεργάτες
του be – bop (CharlieParker, DizzyGilespie, TheloniousMonk
κ.α.) η jazzμπήκε σε μια τροχιά απογείωσης. Έγινε μια
επαναστατική τέχνη που εξέφραζε το σήμερα κι έδωσε στο μαύρο καλλιτέχνη μια
διαφορετική οπτική. Η jazzως μουσική έκφραση πρέπει να
αντιμετωπίζεται ως κοινωνική δραστηριότητα, αυτός ο ήχος είναι μία κατάσταση
στην οποία συμμετέχουν συλλογικά οι καλλιτέχνες. Έτσι, η jazzεπιτρέπει
στους μουσικούς, μέσω μιας συλλογικής μορφής, την ατομική ανάπτυξη με έναν
τρόπο που οι λευκές μουσικές φόρμες δεν το επιτρέπουν. Διπλός ο ρόλος της jazzμέσα
στο σώμα του μαύρου κινήματος, από τη μία λειτουργεί ως μοχλός ανάπτυξης της
μαύρης συνείδησης τονίζοντας αρετές, αξίες και δυνατότητες του μαύρου μουσικού
και κατ’ επέκταση του μαύρου ανθρώπου και από την άλλη γίνεται μια παρακαταθήκη
διαφύλαξης γεγονότων και ο πιο δυνατός τρόπος, ώστε να φτάσει αυτή η πληροφορία
σε όσον το δυνατόν περισσότερους. Έτσι, βιαιότητες ή διακρίσεις εναντίον των
μαύρων γίνονται αφορμή ώστε να γεννηθούν μουσικές και τραγούδια, παράδειγμα η NinaSimoneπου δεν προσπέρασε τη δολοφονία τεσσάρων μικρών
κοριτσιών με έκρηξη δυναμίτη μέσα σε μια εκκλησία τη χρονιά του ‘63 και την
έκανε τραγούδι. O ντράμερ MaxRoach, με
αφορμή την είσοδο τεσσάρων μαύρων φοιτητών σε εστιατόριο λευκών και την
απαίτησή τους να εξυπηρετηθούν γράφει το δίσκο «WeInsist, FreedomSweetNow», όντας και ο ίδιος από
τους πλέον έντονα στρατευμένους μέσα στο κόμμα των μαύρων πανθήρων, του πλέον
σκληροπυρηνικού κομματιού του blackpower. Εκεί
στην αρχή των 60’s εμφανίζεται και ο TerryCalier, ένας
σεμνός καλλιτέχνης κι ολοκληρωμένος άνθρωπος που με το χαρακτηριστικό
ερμηνευτικό του ύφος θίγει καταστάσεις και πράγματα. Η AbbeyLincolnγίνεται
«η φωνή» της μαύρης γυναίκας, ανοιχτό μυαλό, δυναμική συνείδηση και μεγάλο
ταλέντο. Χτυπά δυνατά όλα τα προβλήματα εκ μέρους όλων των μαύρων γυναικών που
παλεύουν να επιβιώσουν τόσο μέσα στην κοινωνία των λευκών, όσο και μέσα στην
κοινωνία των ανδρών, με αποτέλεσμα συχνά οι συνεισφορές τους να επισκιάζονται
και να μην αναγνωρίζονται όσο θα έπρεπε. Από κοντά στα βήματα και τα μηνύματα
της AbbeyLincoln κυρίες όπως οι AminaBaraka, BarbaraAnnTeez, SoniaSanchezκαι NikkiGiovanni, μια ομάδα δηλαδή μαύρων γυναικών που
δραστηριοποιήθηκαν έντονα κι αποτελεσματικά τόσο στη μουσική όσο και στη λογοτεχνία,
το θέατρο, τη δημοσιογραφία αλλά και την ποίηση.
Επίσης, πολλοί μουσικοί εκτόξευσαν την
τέχνη του αυτοσχεδιασμού σε μια μορφή αμφισβήτησης. Ο JohnColtrane,
oOrnetteColeman,
oAlbertAyler, oArchieShepp, oSonnyRollins, oEricDolphy, ήταν
μερικά από τα πιο ριζοσπαστικά σαξόφωνα της jazz εκείνα τα χρόνια. Πέρα από
τους σαξοφωνίστες όμως, που για πολλούς αποτελούν το σύμβολο της jazz, υπάρχουν
ένα σωρό ακόμη καλλιτέχνες που προσέφεραν απλόχερα τη δική τους πινελιά στην
οικοδόμηση και την εδραίωση της μαύρης συνείδησης. Άνθρωποι υπερήφανοι για την
καταγωγή τους και τον πολιτισμό τους εξερεύνησαν τα μουσικά όσο και πολιτιστικά
μυστικά της Αφρικής και τα πέρασαν στον ήχο τους. Ο McCoyTyner, oAndrewHill, oMilesDavis, oBookerLittle, oElvinJones, oRandyWeston, oCharlesMingusείναι
μόνο μερικοί από μια μεγάλη ομάδα jazzmen που η δουλειά τους
παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον ανοίγοντας ακόμη ή μάλλον ειδικά στις μέρες
μας – όπου όλα τείνουν προς την ακινησία της σκέψης – δρόμους ιδιαίτερους και
ξεχωριστούς.
Ιδιαίτερη περίπτωση στη θεμελίωση της
προσφοράς της μουσικής απέναντι στο μαύρο κίνημα αποτελεί και ο GilScottHeron. Ένα πλούσιο πνεύμα που
έχει γράψει κείμενα, στίχους, ποιήματα, τραγούδια και μουσικές που
χαρακτηρίστηκαν εντυπωσιακά, ατρόμητα, καυστικά. Ο GilScottHeron οπλισμένος μόνο με κοινή λογική, με μια «πονηρή»
αίσθηση του χιούμορ και με μια περιεκτική ανθρωπιά προκάλεσε έκρηξη στην
αμερικανική συνείδηση με την κυκλοφορία του «SmallTalkAtThe 125th& Lenox. Soul, jazz, funk, blues αναμεμειγμένα με ρυθμούς
από την Αφρική, Καραϊβική και Τζαμάικα δημιούργησαν έναν παγκόσμιο ήχο, μια
πράξη τόσο πολιτική όσο και τα λόγια του. Αυτός ο εμπνευσμένος άνθρωπος που
πολλοί τον αποκαλούν ως τον «πατέρα της μαύρης ποίησης» ή ως τον «μαύρο KeithRichards» ήταν και παραμένει ακόμη ένας αφοσιωμένος
καθοδηγητής με στόχο να ενημερώνει τον κόσμο για θέματα όπως η κάθε λογής βία,
η φτώχεια αλλά και οι εθισμοί όλων των ειδών.
Τελικά όλη αυτή η ιστορία του blackpowerκράτησε μερικά χρόνια πριν σβήσει για τα καλά κατά τη
διάρκεια της δεκαετίας του ‘70 και έφερε αποτέλεσμα κάνοντας το μαύρο αμερικανό
να συνειδητοποιήσει τι είναι, που βρίσκεται και τι αξίζει. Η κληρονομιά του
κινήματος ιδιαίτερα πλούσια. Έμειναν βιβλία, ταινίες, θεατρικά έργα και κυρίως
μουσική, πολλή μουσική που μέσα της έχει καταγεγραμμένα μηνύματα πανανθρώπινης
και διαχρονικής αξίας αλλά και μια ιδιαίτερη δύναμη πνευματικής αφύπνισης και
αναγέννησης που ανοίγει δρόμους. Στο χέρι λοιπόν του καθενός είναι να τους
ανακαλύψει προσπερνώντας τη μιζέρια του εφησυχασμού της τακτοποιημένης
καθημερινότητας που τόσο πολύ προσπαθούν ένα σωρό κέντρα επιρροής να μας
πείσουν ότι είναι ό,τι καλύτερο μας έχει τύχει στη ζωή μας!!!
