Ο Michael Dahamani ευρύτερα γνωστός ως Τόνυ Γκατλίφ είναι ένας μεγάλος
σκηνοθέτης τσιγγάνικης καταγωγής με
σημαντικές ταινίες στο ενεργητικό του όπως το Gadjo Dilo, το Lacho Drom, το Swing και το Vengo. Στα πλαίσια του φετινού
φεστιβάλ γαλλικού κινηματογράφου στην Αθήνα (15-29 Απρίλη) είχαμε την τύχη να
βρεθούμε με τον ποιητή του σύγχρονου γαλλικού σινεμά.
Θα θέλαμε να μας πείτε για το ξεκίνημα της καριέρας σας.
Ξεκίνησα το 1981. Τα πράγματα τότε ήταν πιο σκληρά, βίαια,
πρωτόλεια. Η πρώτη μου ταινία ήταν η πρότασή μου για έναν κόσμο με πολύ βία που
δεν αναγνώριζε τις μειονότητες. Για μένα ήταν η αρχή της προσπάθειας του «μη
ελέγχου». Τότε οι αρχές είχαν προσπαθήσει να τοποθετήσουν για πρώτη φορά τους
τσιγγάνους σε ένα σταθερό τόπο.
Στην ταινία σας Lacho Drom περιγράφεται με πολύ δύναμη την
πορεία των τσιγγάνων από την Ινδία στην Ευρώπη, μια πορεία διαρκούς πίεσης και
εξορίας που καταλήγει τελικά στη Μαδρίτη με εκείνο το συγκλονιστικό πλάνο πάνω
από την πόλη στο οποίο οι τσιγγάνοι τραγουδούν σα να λένε «που πάμε τώρα; Δεν
υπάρχει άλλος χώρος να μας σπρώξετε ακόμα περισσότερο;»
Στις περισσότερες ταινίες μου υπάρχει αυτή η αίσθηση του
κλεισίματος του τσιγγάνικου λαού σε έναν τόπο, σε ένα σπίτι όπου δεν μπορείς να
το αφήσεις για να πας αλλού. Αυτή η κατάσταση δολοφονεί τη τσιγγάνικη ψυχή που
η ουσία της είναι η κουλτούρα του ταξιδιού. Αυτό μοιάζει ναζιστικό.
Θυμάμαι τη σκηνή από το Lacho που μια γριά τσιγγάνα στην
Τσεχοσλοβακία τραγουδά σπαραχτικά τον τρόπο με τον οποίο τους έβαλαν στα τραίνα
για την εξορία.
Επαναλαμβάνω πως το σταμάτημα του ταξιδιού είναι ο θάνατος
της τσιγγάνικης κουλτούρας. Τουλάχιστον μιλώντας για την Ευρώπη. Αυτό το έκαναν
και βιολογικά οι ναζί αφού μην ξεχνάμε ότι σκότωσαν μισό εκατομμύριο
τσιγγάνους.
Μάλιστα, η κουλτούρα χάνεται, η ψυχή χάνεται. Ο τσιγγάνος
είναι ελεύθερος στο Swing,
την τελευταία σας ταινία όταν πεθαίνει. Μετά το θάνατό του βλέπουμε να πετάει
και να χαμογελά. Επιτέλους ταξιδεύει ξανά. Στο κλείσιμο του Vengo έχουμε
πάλι έναν τσιγγάνο που πεθαίνει αλλά αυτή τη φορά γίνεται μουσική. Κάθετι την
ώρα που σβήνει γίνεται ρυθμός.
Ακριβώς. Ο τσιγγάνικος λαός έχει μια πολύ στενή σχέση με τη
φύση και ακόμα πιο πέρα – δεν είναι υπερβολή να το πούμε- με την ίδια την
κοσμογονία. Αυτό είναι κάτι που δεν μπορούν να το καταλάβουν οι άνθρωποι που
σκέπτονται με την καρτεσιανή λογική γιατί βλέπουν τα πράγματα τελείως γραμμικά
και αυτό τους κάνει να μην μπορούν να αισθανθούν την ψυχή των τσιγγάνων.
Χρειάζεται μια απουσία λογικής γι’ αυτό.
Η αλήθεια είναι ότι θαυμάζω το έργο σας και παρακολουθώ το
έργο σας με ενδιαφέρον. Πως ερμηνεύεται τη στάση σας στον «Πελαργό»; Μια ταινία
πολιτικά ανατρεπτική, σχεδόν ... καταστασιακή. Μάλιστα χρησιμοποιείτε το ίδιο
ζευγάρι με το Gadjo Dilo.
Πράγματι εκείνη την εποχή δεν πίστευα σε τίποτα. Γιατί έκανα
όλα αυτά τα έργα αυτά τα χρόνια είναι η πραγματική ερώτηση. Ήθελα να αλλάξω τον
κόσμο αλλά συνειδητοποιούσα πως το πολύ που θα μπορούσα να αλλάξω ήταν τον εαυτό
μου και καμιά εικοσαριά άλλους. Όμως είμαστε 6 δισεκατομμύρια στον πλανήτη.
Έτσι σ’ αυτή την απαισιόδοξη φάση της ζωής μου, σκέφτηκα να κάνω τουλάχιστον
μια ριζοσπαστική και ανατρεπτική ταινία! Αναρχική και χωρίς όρια!
Θα ήθελα επίσης να ρωτήσω για το θέμα ποιητικότητα στο έργο
σας. Μου θυμίζει μερικές φορές έναν άλλο μεγάλο ποιητή του ιρανικού
κινηματογράφου αυτή τη φορά τον Majio Majedi.
Είναι τόσο ποιητική η κάμερα όσο και το ίδιο το σινεμά. Όπως
η ποίηση του Απωλυνναίρ στον Μιραμπώ. Λέξεις, εικόνες. Τις βλέπουμε κάθε μέρα,
απλά έχουν έναν ουμανισμό, μια ανθρωπιά που μπορεί να μιλήσει σε κάθε καρδιά. Ή
τουλάχιστον σε κάθε παρθένα καρδιά. Την ίδια λειτουργία με κάποιον σαν τον
Απωλυναίρ κάνω και εγώ. Βέβαια αυτός ήταν ένας τεράστιος ποιητής ενώ εγώ ένας
απλός σκηνοθέτης. Όμως και στη μια περίπτωση, της πένας, και της άλλης, της
κάμερας έχουμε καταστάσεις που μόνο μια παρθένα καρδιά θα μπορούσε να αγγίξει.
Τι εννοώ παρθένα; Θα ήθελα αν το αισθανθείτε. Από παιδί μέσα στο σκοτάδι έψαχνα
για κάποιο φως. Αυτό που βρήκα θέλησα να εκφράσω με τις ταινίες μου.
Σε ποιο βαθμό αποτελούν το ενωτικό στοιχείο όλων των
παραμέτρων που αναφέραμε σ’ αυτή την κουβέντα ο έρωτας και η αγάπη;
Είμαι πεπεισμένος πως κάτι μας φωτίζει και μας βάζει στο
δρόμο μας. Δε συμβαίνουν τα πράγματα έτσι απλά. Υπάρχει κάποια δύναμη που τα
μορφοποιεί. Μ’ αυτά τα λόγια δε θέλω να φανώ θρήσκος ή μυστικιστής. Δεν είμαι
τέτοιος άνθρωπος. Απλά νοιώθω πως υπάρχει μια δύναμη που υπερβαίνει τον
άνθρωπο, δίνοντας του ώθηση προς το καλό ή το κακό. Στη δική μου περίπτωση προς
το καλό όχι επειδή είμαι «καλός άνθρωπος» αλλά γιατί ασχολούμαι με το
σινεμά. Μέσο που έχει ροπή προς το
αγαθό. Στο σινεμά υπάρχει κάτι που δένει με έναν περίεργο μυστικό τρόπο. Στην
περίπτωση της μουσικής έχουμε κάτι ανάλογο. Στη μουσική των Σούφι υπάρχει μια
ένωση με την ψυχή. Γίνεται μουσική από την ψυχή για την ψυχή. Το ίδιο συμβαίνει
και με την τσιγγάνικη μουσική. Υπάρχει μια σκηνή στο Swing, όπου υπάρχει αυτό το κομμάτι για
τα μάτια. Υπήρχαν άνθρωποι που μου είπαν ότι έκλαψαν με αυτό. Κι αυτό εκ πρώτης
όψεως είναι παράξενο. Δεν υπάρχει μέσα στο Swing μια μελοδραματική κατάσταση με
λόγια. Μόνο ήχοι και εικόνες. Ήχοι κάποιας μουσικής. Κι όμως αυτό τους άγγιξε.
Αν έχεις ευαίσθητη ψυχή αυτό μπορεί να σε κάνει να αγγίξεις αυτή την αίσθηση
ακόμα και με την εικόνα και τη μουσική. Δεν είμαι πολύ μορφωμένος, είμαι σχεδόν
αγράμματος. Αλλά έχω την αίσθηση πως ο άνθρωπος ήρθε στη φύση και την
καταστρέφει. Και όσο περνάει ο καιρός ακόμα περισσότερο. Ακόμα και τα παιδιά
του καταστρέφει. Τώρα θέλει να πάει και στο διάστημα να καταστρέψει και εκεί.
Ένας καρκίνος δηλαδή.
Ναι, αλλά έχω την αίσθηση πως όταν κάτι αγγίζει την
ευαίσθητη χορδή που τον συνδέει με τη φύση αυτός αισθάνεται και τώρα έρχονται
τα δάκρυα.
Λυπάμαι που πρέπει να διακόψουμε λόγω πίεσης χρόνου. Θα θελα
να μιλούσαμε κάνα διωράκι ακόμα χαλαρά (γέλια)
Αυτό που ήθελα να πω εν κατακλείδι, είναι πως κάνω σινεμά
για να δώσω κάτι. Πραγματικά πιστεύω πως καταστρέφουμε και καταστρέφουμε σχεδόν
με ηδονή. Όμως η τέχνη, η μουσική, το σινεμά, η ιατρική είναι εδώ για να
θεραπεύσουν, να εξαγνίσουν και να θεραπεύσουν αυτήν την πρωταρχική καταστροφική
κίνηση.
Filmography:
1975 - LA TÊTE EN RUINES
1978 - LA TERRE AU VENTRE
1981 - CANTA GITANO (cm)
1982 - CORRE GITANO
LES PRINCES
1985 - RUE DU DÉPART
1988 - PLEURE PAS MY LOVE
1990 - GASPARD ET ROBINSON
1993 - LATCHO DROM
1997 - GADJO DILO
