Σήμερα οι Δον Κιχώτες δεν φορούν πανοπλία, δεν κρατούν κοντάρι, δεν έχουν άλογο.Δυσκολεύονται να βρουν φίλους πιστούς σαν τον Σάντσο κι αναζητούν ακόμα τη Δουλτσινέα τους. Πολύ περισσότερο, τα βρίσκουν σκούρα να πειστούν και να πείσουν για ένα όραμα ή μια δυνατότητα. Κι όμως, υπάρχουν ακόμα και σήμερα κάποιοι πιο πιστοί κι απ’ τους πιστούς, πιο τρελοί κι απ’ τους τρελούς. Αυτοί οι Δον Κιχώτες δεν είναι ονειροπόλοι, δεν κυνηγούν ανεμόμυλους, δεν κατασκευάζουν εχθρούς και φίλους, δεν ερωτεύονται το ανεκπλήρωτο. Αρνούνται να χωρέσουν στην κανονικότητα, στο εφικτό, στο αποδεκτό, στο αρμόζον και στο αναμενόμενο.
Το 2004, έτος των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, αποτελεί το ορόσημο για την άνθηση των κινημάτων πόλης στην Ελλάδα. Το γεγονός δεν είναι τυχαίο, καθώς έχει προηγηθεί μια εκτεταμένη «επιχείρηση» εμπορευματοποίησης και παράδοσης των ελεύθερων χώρων στα ιδιωτικά συμφέροντα (παραλίες, πλατείες, αδόμητες περιοχές κ.ά.).
Η συζήτηση, όμως, για την πόλη και τη χρήση της δεν είναι καινούργια, έχει μακρά ιστορία: γονιμοποιήθηκε και απέκτησε μαζικό, κριτικό, συγκρουσιακό και οραματικό χαρακτήρα μέσα από τα μεγάλα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα των δεκαετιών ’60 και ’70 στη δυτική Ευρώπη, ενώ εμπλουτίστηκε και με την οικολογική προβληματική της δεκαετίας του ’80. Στην παράδοση των κινημάτων πόλης μπορούν να συμπεριληφθούν οι αγώνες για το μπλοκάρισμα της ιδιωτικοποίησης δημόσιων χώρων, οι καταλήψεις στέγης, οι ενώσεις γειτονιάς, τα εναλλακτικά δίκτυα πολιτισμού, τα κοινοβιακά εγχειρήματα, τα κοινωνικά στέκια, οι αυτοδιαχειριστικές πρακτικές κ.ά.
Αντίσταση σε όλες τις γειτονιές
Παρά το γεγονός ότι τα κινήματα πόλης αριθμούν μόλις μια πενταετία ζωής στην Ελλάδα, ωστόσο έχουν να επιδείξουν πλούτο δράσεων και πρακτικών. Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο την Αθήνα, αλλά είναι πανελλαδικό, περιλαμβάνοντας τοπικές ή θεματικές κινήσεις κατοίκων: από την παρέμβαση φορέων και κινήσεων για τα ζητήματα που αφορούν την ενέργεια (Κοζάνη, Πτολεμαΐδα και αλλού), την επιτροπή αγώνα για να μη μισθωθεί ξανά σε ιδιώτες το δημοτικό καφενείο «Όαση» (Γιάννενα) έως την Πρωτοβουλία Αγώνα ενάντια στους αυτοκινητόδρομους και στη λεηλασία του Υμηττού και πολλές άλλες. Συνήθως οι κάτοικοι –και όχι οι πολιτικοί φορείς– είναι εκείνοι που αρνούνται τη μετατροπή της πόλης σε αντικείμενο κερδοσκοπίας και επιδιώκουν το μετασχηματισμό του χώρου σε καθολική, κοινωνική κατεύθυνση. Καρδιά των κινημάτων πόλης είναι οι ανοιχτές συνελεύσεις (στις οποίες συμμετέχουν κυρίως άτομα, κάποιες φορές και συλλογικότητες), μέσα από τις οποίες συναποφασίζεται με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες (δηλαδή, με ομοφωνία) η δράση τους.
Τα κινήματα πόλης, ιδιαίτερα τα ριζοσπαστικά, που χρησιμοποιούν δυναμικές, ακτιβιστικές και κινηματικές πρακτικές, έχουν έρθει αρκετές φορές σε σύγκρουση με τα επιχειρηματικά συμφέροντα, αλλά και με την κυρίαρχη πολιτική του κράτους και των κυβερνήσεων Ν.Δ. - ΠΑΣΟΚ. Το γεγονός αυτό έχει πυροδοτήσει πολλές φορές τη βίαιη καταστολή τους (συλλήψεις, επέμβαση των ΜΑΤ σε κατειλημμένους χώρους κ.ά.).
Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η πρόσφατη παραγγελία του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Γ. Σανιδά να γίνει έρευνα σε όλες τις καταλήψεις δημοσίων κτηρίων και να «αποβληθούν οι καταληψίες», κηρύσσοντας με αυτόν τον τρόπο τις προσπάθειες επαναοικειοποίησης / ανακατάληψης των δημόσιων χώρων εκτός νομιμότητας.
Η «Γαρδένια» άνθισε αρχές Μαρτίου
Ο Αυτοδιαχειριζόμενος Χώρος Πολιτισμού «Γαρδένια» βρίσκεται στο διώροφο μεγάλο κτήριο που ορθώνεται στην άκρη της κεντρικής πλατείας του Ζωγράφου. Εκεί, λίγους μήνες πριν, στεγαζόταν μια ιδιωτική καφετέρια, απρόσωπη και αποστειρωμένη.
«Ο χώρος αποτελεί δημοτική περιουσία, που είχε μισθωθεί σε ιδιώτη μέχρι το Νοέμβρη του 2008, οπότε τον παράτησε γιατί τον θεώρησε ασύμφορο. Στο πλαίσιο της εξέγερσης του Δεκέμβρη, έγινε κατάληψη από άτομα του αντιεξουσιαστικού χώρου και πραγματοποιήθηκαν επιτυχημένες και μαζικές εκδηλώσεις. Τότε γεννήθηκε η ιδέα ότι ο χώρος θα μπορούσε να γίνει κοινωνικό στέκι. Μόλις έληξε η κατάληψη, φτιάχτηκε μια Πρωτοβουλία Κατοίκων για να προχωρήσει αυτή η σκέψη. Τελικά, μπήκαμε μέσα στο χώρο, κάνοντας ένα γλέντι για την Τσικνοπέμπτη, στο οποίο πέρασαν πάνω από 1.000 άτομα» μου εξηγεί ο Κώστας Παλούκης, που συμμετέχει στην Ανοιχτή Συνέλευση του Αυτοδιαχειριζόμενου Χώρου Πολιτισμού «Γαρδένια». Αυτή είναι και το «σώμα» που έχει αναλάβει τη διαχείριση του χώρου. «Η Συνέλευση είναι ανοιχτή για όλους, άτομα και συλλογικότητες. Όσοι την απαρτίζουν κάθε φορά, αποφασίζουν για τη διαχείριση του χώρου. Ωστόσο, ο χώρος δεν ανήκει σ’ εμάς, αλλά σε όλους τους κατοίκους του Ζωγράφου» τονίζει.
Η «Γαρδένια» ανοίγει κάθε μέρα. Ανά τακτά χρονικά διαστήματα διοργανώνονται εκδηλώσεις, προβολές, συζητήσεις κ.ά. Λειτουργούν εδώ ομάδες κινηματογράφου, θεατρικού παιχνιδιού, δημιουργικού παιχνιδιού για παιδιά, ενώ πραγματοποιούνται και δωρεάν μαθήματα ισπανικών. Ταυτόχρονα, ο χώρος δίνεται σε όποια πολιτική - κοινωνική συλλογικότητα τον ζητήσει για να πραγματοποιήσει εκδηλώσεις. Μόνον όσοι εκφράζουν ρατσιστικές, εθνικιστικές, σεξιστικές απόψεις αποκλείονται.
«Με αυτόν τον τρόπο επανοικειοποιηθήκαμε έναν χώρο που ανήκει στους κατοίκους, σε όλους μας. Δεν επιθυμούμε να έχει εμπορευματική λειτουργία, δεν θέλουμε να γίνει ένα αποστειρωμένο πνευματικό κέντρο. Θέλουμε έναν ζωντανό χώρο που θα τον λειτουργούν οι κάτοικοι» λέει ο Κώστας.
Το επιθυμούσαν και το έπραξαν. Η «Γαρδένια» μοιάζει πλέον κάθε μέρα με σταυροδρόμι: το πρωί μαζεύονται παππούδες για καφέ και τάβλι, το μεσημέρι εμφανίζονται οι φοιτητές απ’ την πανεπιστημιούπολη που «ξενερώνουν» με τα γκλαμουράτα καφέ της λεωφόρου Παπάγου, το βράδυ μπορείς να πιεις μια μπίρα σε τιμή κόστους και πάει λέγοντας… «Έτσι, η Γαρδένια αποτελεί έναν χώρο κοινωνικοποίησης, στον οποίο δεν αναπαράγονται οι εμπορευματικές σχέσεις. Επανακτώνται ξανά οι δεσμοί της γειτονιάς».
Δικηγόροι στα οδοφράγματα
Γέννημα της εξέγερσης του Δεκέμβρη, η Ομάδα Νομικής Βοήθειας συστάθηκε από δικηγόρους του Δικηγορικού Συλλόγου Αθήνας, «με αφορμή τις μαζικές συλλήψεις και τις κακοποιήσεις που σημειώθηκαν σε βάρος των συλληφθέντων στη διάρκεια των μαζικών κινητοποιήσεων που ακολούθησαν τη δολοφονία του 15χρονου Αλ. Γρηγορόπουλου», όπως γράφουν στην πρώτη ανακοίνωσή τους.
Στόχοι της ομάδας είναι: «Η παρέμβαση για την αποτροπή αυθαιρεσιών και παραβιάσεων σε βάρος των συλληφθέντων, προσαγομένων και συμμετεχόντων στις κινητοποιήσεις. Η παροχή άμεσης νομικής βοήθειας και συμπαράστασης σε όσους βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους μηχανισμούς καταστολής. Η ενημέρωση των πολιτών που συμμετέχουν στις κινητοποιήσεις για τα δικαιώματά τους. Η δημοσιοποίηση περιστατικών βίας σε βάρος διαδηλωτών».
Πράγματι, τον Δεκέμβρη οι δικηγόροι της Ομάδας παρευρίσκονταν στις διαδηλώσεις προσπαθώντας να διαπιστώσουν, να καταγγείλουν παραβιάσεις και να συνδράμουν τους διαδηλωτές. Παράλληλα, γνωστοποίησαν τα τηλέφωνά τους στο διαδίκτυο και παρείχαν αφιλοκερδώς και αμέσως νομική βοήθεια σε όσους τη χρειάζονταν. Μάλιστα, για τη δράση τους αυτή στοχοποιήθηκαν: στις 09/01/09, μετά το πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο, δικηγόροι της Ομάδας που είχαν πάει να βοηθήσουν εγκλωβισμένους από τα ΜΑΤ διαδηλωτές στην οδό Ασκληπιού οδηγήθηκαν στη Γενική Αστυνομική Διεύθυνση Αττικής, και αφέθηκαν ελεύθεροι έπειτα από πολύωρη κράτησή τους.
Η Αναστασία Παπαγεωργίου, μέλος της Ομάδας, λέει ότι η κινητοποίηση των δικηγόρων αρχικά ήταν αυθόρμητη. Βλέποντας όμως, από τη μια, τις εντεινόμενες παραβιάσεις των ατομικών δικαιωμάτων των διαδηλωτών από τις δυνάμεις καταστολής και, από την άλλη, το ότι ο περισσότερος κόσμος έχει άγνοια των δικαιωμάτων του (ελλείψει οποιασδήποτε ενημέρωσης από τους αρμόδιους κρατικούς φορείς), αποφάσισαν να συστηματοποιήσουν την παρέμβασή τους, και έτσι συνεχίζουν τη λειτουργία της Ομάδας. «Άλλωστε, με τα μέτρα Δένδια (ποινικοποίηση της κουκούλας), η κατάσταση θα χειροτερέψει, καθώς προωθείται η αυστηροποίηση του νομικού πλαισίου. Ποινικοποιείται πλέον το δικαίωμα στη διαδήλωση, ποινικοποιούνται όμως και οι ατομικές συμπεριφορές. Πρόκειται για την εφαρμογή του δόγματος μηδενικής ανοχής» υποστηρίζει η Αναστασία.
Μία ακόμη παρέμβαση της Ομάδας ήταν η επίσκεψη μελών της στις φυλακές Ελαιώνα Θηβών για να επιβεβαιωθεί η εφαρμογή του παράνομου κολπικού ελέγχου στις κρατούμενες, στις οποίες γνωστοποιήθηκαν τα δικαιώματά τους.
Εξαρχειώτες εν δράσει
Στο μικρό «γαλατικό χωριό», που –αν και βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας– οι κάτοικοί του συνεχίζουν να λένε μεταξύ τους καλημέρα το πρωί, δημιουργήθηκε από το φθινόπωρο του 2007 η Επιτροπή Πρωτοβουλίας Κατοίκων Εξαρχείων. Επιδίωξη όλων όσοι δραστηριοποιούνται στη συλλογικότητα αυτήν είναι «η συσπείρωση ενεργών πολιτών της γειτονιάς, η ανάλυση των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν ζώντας στα Εξάρχεια και η ανάληψη δράσης» όπως γράφουν στο blog τους.
Κάθε δεύτερη Δευτέρα στις 6 μ.μ. στο Πνευματικού Κέντρο του δήμου (Τσαμαδού 9) πραγματοποιούν τις συναντήσεις τους. Εκεί ο καθένας προσέρχεται ως άτομο και όχι ως εκπρόσωπος οποιασδήποτε συλλογικότητας, μου εξηγεί ο Γιάννης Κοντός, μέλος της Επιτροπής. Άνθρωποι όλων των ηλικιών συζητούν, αποφασίζουν με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες και δραστηριοποιούνται για ζητήματα της γειτονιάς, όπως οι ελεύθεροι χώροι, η προκλητική αστυνομοκρατία της περιοχής, η καθαριότητα κ.ά.
«Η δικαιολογημένη δυσπιστία των κατοίκων στο ότι οι κρατικοί φορείς, η δημοτική αρχή, η αστυνομία, τα κατεστημένα πολιτικά μορφώματα όχι απλώς δεν μπορούν να δώσουν λύση, αλλά δημιουργούν τα προβλήματα, πείθει όλο και περισσότερους πολίτες να αναλάβουν τέτοιου τύπου δράσεις, από τα κάτω» λέει ο Γιάννης.
Η πρώτη κινητοποίηση της Επιτροπής αφορούσε τις παράνομες κεραίες. Το καλοκαίρι του 2007, έπειτα από μαζικότατες λαϊκές συνελεύσεις, έθεσαν με δυναμικές ενέργειες εκτός λειτουργίας τέσσερεις κεραίες κινητής τηλεφωνίας, απαλλάσσοντας τους κατοίκους από την επικίνδυνη ακτινοβολία τους.
Από τότε πολλές κινητοποιήσεις και εκδηλώσεις έχουν διοργανωθεί και η Επιτροπή έχει αγκαλιαστεί από τη γειτονιά: καθάρισαν τον παραμελημένο από τις δημοτικές αρχές Λόφο του Στρέφη και μετέφεραν 60 σακούλες με σκουπίδια μπροστά στο δημαρχείο της Αθήνας. Πραγματοποιούν συχνά χαριστικά παζάρια, συναυλίες και γιορτές σε ελεύθερους χώρους και πεζόδρομους, «ώστε να γίνουν χώροι ζωής, που θα ανήκουν στους κατοίκους και όχι στα τραπεζοκαθίσματα των καταστημάτων και στα Ι.Χ.». Πραγματοποίησαν μαζικότατες πορείες στη διάρκεια του Δεκέμβρη, απαιτώντας να φύγουν τα ΜΑΤ από τα Εξάρχεια, να αφοπλιστεί η αστυνομία και να απαγορευτούν τα χημικά.
Αλλά και στο ζήτημα του πάρκου που περιβάλλεται από τις οδούς Ζωοδόχου Πηγής, Ναυαρίνου και Χαρ. Τρικούπη η αρχική κινητοποίηση την οποία είχε ορίσει η Επιτροπή το Μάρτη (συμβολική κατάληψη του οικοπέδου) απελευθέρωσε δυναμικές τέτοιες, «ώστε ξεπεράστηκαν με πολύ θετικό τρόπο οι προσδοκίες και τα σχέδια της Επιτροπής. Με αποτέλεσμα, να έχουμε πλέον ένα πάρκο που δημιουργείται καθημερινά από τη συνεισφορά εκατοντάδων ανθρώπων, οι οποίοι μέσω της συνέλευσης του πάρκου συναποφασίζουν για την αυτοδιαχείριση του χώρου» επισημαίνει ο Γιάννης.
Το αντάρτικο της κεραίας
Το φθινόπωρο του 2008, με αφορμή τη μεγάλη συγκέντρωση κεραιών κινητής τηλεφωνίας στην περιοχή Γκύζη – Πολυγώνου, 250 άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στο άλσος της πρώην Σχολής Ευελπίδων για να δουν τι θα κάνουν ενάντια σε όσους υποθηκεύουν το μέλλον τους. Στη δεύτερη συνάντησή τους –εκτός από τις ιδέες τους– κουβάλησαν πριόνια, κόφτες και άλλα χρήσιμα εργαλεία. Οι κεραίες στην οδό Κυπριανού δεν λειτούργησαν ποτέ ξανά από κείνη τη μέρα…
«Νόμιμες ή παράνομες, οι κεραίες ακτινοβολούν και δημιουργούν προβλήματα στην υγεία των κατοίκων. Κράτος, εταιρείες κινητής τηλεφωνίας, δήμοι, σε συνεργασία με συμπολίτες μας που μισθώνουν τις ιδιοκτησίες τους για την τοποθέτηση κεραιών, έχουν τεράστιες ευθύνες. Απαιτούμε να απομακρυνθούν οι κεραίες από τις κατοικημένες περιοχές, να επανασχεδιαστεί το δίκτυο τηλεφωνίας – και όλα αυτά να γίνουν με γνώμονα όχι το κέρδος των εταιρειών, αλλά την υγεία των πολιτών» μου εξηγεί τα αιτήματά τους ο Στράτος Βουραζέρης, μέλος του Συντονιστικού.
Από το φθινόπωρο του 2008 μέχρι σήμερα έχουν διοργανώσει αρκετές διαδηλώσεις ενάντια στις κεραίες. Μία ακόμα απ’ αυτές στην περιοχή της Άνω Κυψέλης βγήκε… εκτός μάχης. «Χάρη στην πίεση που ασκήσαμε, ο δήμος Αθηναίων αποφάσισε να απενεργοποιήσει μια σειρά από παράνομες κεραίες, που δεν πληρούσαν γραφειοκρατικούς όρους. Όμως, αυτό δεν είναι αρκετό» λέει ο Στράτος, τονίζοντας ότι και οι «νόμιμες» κεραίες παράγουν επιβλαβή ακτινοβολία. Το Συντονιστικό θα συνεχίζει να δραστηριοποιείται μέχρι να απομακρυνθούν όλες. Ενώ δεν φαίνεται να τους σταματούν ούτε μηνύσεις, ανακριτές και εξώδικα που τους αποστέλλονται –στοχοποιώντας συγκεκριμένα μέλη του Συντονιστικού– από ιδιοκτήτες πολυκατοικιών που νοικιάζουν την ιδιοκτησία τους σε εταιρείες.
