DESIGN IN JAIL
Φωτογράφηση: Μάριος Λώλος
Ένα γκράφιτι με άρωμα γυναίκας. Μια φυλακή. Μια θεραπευτική κοινότητα. Ένας αγώνας. Κι απέξω μια χώρα, μια κοινωνία ολόκληρη στην Εντατική. Με τα δικά της κάγκελα, τις δικές της εξαρτήσεις, τις δικές της αγωνίες. Ο Χο Τσι Μινχ έλεγε πώς «όταν οι πόρτες της φυλακής ανοίγουν ξεπροβάλλει ο πραγματικός δράκος». Όταν ο δράκος όμως το σκάει και ζει στον έξω κόσμο, μια βόλτα στον μέσα μπορεί να γίνει άκρως αποκαλυπτική.
Γκρίζα γερασμένα ντουβάρια, κάμερες, σαρωτές, βλοσυροί φύλακες, κάγκελα παντού. Το συγκρότημα των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού είναι υπό προθεσμία. Δύο πτέρυγες έχουν ήδη κατεδαφιστεί και οι κρατούμενες μεταφέρθηκαν στον Ελαιώνα Θηβών. Όλες, εκτός από τις κοπέλες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα του ΚΕΘΕΑ «Εν Δράσει». Για να φτάσουμε στην πτέρυγα διαβαίνουμε την πίσω αυλή, εκεί όπου βγάζουν τα σκουπίδια. Η μπόχα είναι ανυπόφορη.
Ελαφρώς σοκαρισμένοι μπαίνουμε πλέον στο χώρο των κοριτσιών της απεξάρτησης. Και… ω της έκπληξης! Χρώματα, κατασκευές, έργα τέχνης, διακοσμητικά πανό, καθαριότητα κι ένα πελώριο, αστραφτερό, πολύχρωμο γκράφιτι σε έναν τοίχο – μια ιδέα των θεραπευτών του ΚΕΘΕΑ και των δικών μας Serial Designers, που υλοποιήθηκε τον τελευταίο χρόνο με τη συμμετοχή όλων των κοριτσιών, στο πλαίσιο του προγράμματος επανένταξης. Μας καλοδέχονται, μας ξεναγούν, μας φιλεύουν, δείχνουν όλο καμάρι το επίτευγμά τους.
«Βρίσκομαι εδώ επειδή δεν υπάρχει η δυνατότητα να ξεφύγω από εμένα... Θα είμαι πάντα σε φυγή μέχρις ότου τολμήσω να σας κοιτάξω στα μάτια και να μπω στην καρδιά σας... Θα μένω πάντα μόνος, όχι σαν τον γίγαντα των ονείρων μου ούτε σαν το νάνο των φόβων μου, αλλά σαν ένας άνθρωπος που μαζί με άλλους θα επεξεργαστεί τα προβλήματά του» αναγράφει η «προμετωπίδα» του γκράφιτι. Οκτώ μήνες δουλειάς χρειάστηκε η ολοκλήρωσή του. Οκτώ μήνες χαράς, δημιουργίας, συλλογικότητας – αλλά και εμποδίων, γκρίνιας, πισωγυρισμάτων, όπως άλλωστε συμβαίνει με κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Στο μεταξύ, φυλακή και μονάδα συνέχιζαν να λειτουργούν κανονικά. Άλλες έμπαιναν, άλλες έβγαιναν, συχνά την πινελιά που άφηνε στη μέση μια κοπέλα τη συνέχιζε η επόμενη. Το νόημα, όμως, δεν άλλαζε, το έργο συνεχιζόταν κανονικά σαν να ήταν όλες συνεννοημένες εξαρχής, σαν να τις ένωνε ένα αόρατο κουβάρι – κάποια από τα αρχικά χρώματα μόνο διαφοροποιήθηκαν, τα κορίτσια τα ήθελαν πιο «θηλυκά». Σημασία έχει ότι το αποτέλεσμα φαίνεται να δικαίωσε απόλυτα τους συντελεστές αυτού του πρωτότυπου για τα καθ’ ημάς εγχειρήματος.
Διπλά έγκλειστες αυτές οι υπάρξεις. Στα κάγκελα, αλλά και στην εξάρτησή τους. Και γύρω τους μια κοινωνία σε τροχιά κρίσης, μια κοινωνία που βλέπει να στενεύουν διαρκώς τα περιθώρια ελεύθερων επιλογών της. Που νιώθει «στριμωγμένη» από παντού – Βρυξέλλες, ΔΝΤ, τράπεζες, αγορές… αλλά κι από την ίδια την αφασία που συνειδητά ή μη καλλιέργησε. Που χρειάζεται γερές ανατροπές, που πρέπει να πάρει αποφάσεις ζόρικες. Οι κοπέλες που συνάντησα –γυναίκες 20-55 ετών, νέες βέβαια οι περισσότερες, Ελληνίδες και ξένες, σπουδαγμένες και μη– δεν είχαν τίποτα το μίζερο, το λούμπεν, το παραιτημένο. Αντί να περιμένουν τη δική σου μεγαλόθυμη ενθάρρυνση, σου χάριζαν εκείνες κουράγιο, σε αφόπλιζαν με την ευαισθησία, τη φλόγα, την ευθύτητα, το τσαγανό τους. Αξίες που προσπαθούν να διατηρήσουν και στον «έξω κόσμο» («εκεί είναι, άλλωστε, το στοίχημα» λένε), όπως διαπίστωσα κουβεντιάζοντας λίγες μέρες αργότερα με κάποιες αποφυλακισμένες σε υποκατάστημα του ΚΕΘΕΑ. Δεν ήταν, βέβαια, ούτε είναι πάντοτε εύκολο. Υπήρξαν –και υπάρχουν– φορές που νιώθουν άδειες, αδύναμες, φορές που λιγοψυχούν, που δακρύζουν. Δεν παύουν, όμως, να την παλεύουν. Μαζί και μόνες. Πώς βίωσαν τις εμπειρίες τους αυτές, πώς άραγε βλέπουν σε μια τέτοια συγκυρία όλους εμάς τους «απέξω», πώς θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να δραπετεύσουμε από τα δικά μας κάγκελα;
Μαριάννα, Αθήνα
«Όταν μου πρότειναν να συμμετάσχω στο γκράφιτι, είπα, “Aποκλείεται, δεν έχω ιδέα από τέχνη”... Να, όμως, που απέκτησα! Οι εμπειρίες, όπως και οι μάχες, κερδίζονται με τον προσωπικό αγώνα καθενός, με τη συνεργασία, τη θυσία αν χρειαστεί... Έτσι κι εγώ αγωνίζομαι να πάρω πίσω τη ζωή που είχα χάσει».
Ιωάννα, Λιόσια
«Αν έχεις όνειρο, όραμα και θες να το φτάσεις πρέπει να φανείς δυνατός και να πατήσεις γερά στα πόδια σου. Γίνε ο εαυτός σου και πίστεψέ τον! Αφού μπόρεσα να το κάνω εγώ που είμαι έγκλειστη, σίγουρα μπορείτε κι εσείς οι ελεύθεροι».
Αθανασία, Περιστέρι
«Συλλογικότητα σημαίνει να μη μένεις στον μικρόκοσμό σου, να ξεκινάς όχι με το εγώ αλλά με το εμείς... Η ομαδικότητα σε λυτρώνει. Υπόψη, βέβαια, πως ο αγώνας αυτός δεν είναι μόνο εξωτερικός, αλλά προπαντός εσωτερικός. Πρέπει ακόμα να πειστείς πως εκτός από το άσπρο - μαύρο υπάρχουν και τα ενδιάμεσα χρώματα... Προσωπικά νιώθω ήδη ελεύθερη, δεν περιμένω τη μέρα που θα βγω».
Βάσω, Μακεδονία
«Αν τα βρεις με τον εαυτό σου εσύ, ο απέξω, όπως τα βρήκα κι εγώ μέσα από τα σίδερα, θα βρεις τρόπους να ελευθερωθείς από πολλές λαθεμένες συνήθειες και νοοτροπίες, ατομικές και συλλογικές».
Ζωή, Ηλεία
«Στη φυλακή μαθαίνεις ότι εσύ ο ίδιος, τελικά, ορίζεις την ελευθερία σου. Εσύ βάζεις τα όρια, τα θέλω, τα πιστεύω σου. Ακόμα κι αν ο τοίχος κάποτε γκρεμιστεί, το έργο που φτιάξαμε πάνω του θα ζει μέσα μας. Υπάρχει η αντίληψη πως ένας χρήστης δεν συνεργάζεται και δεν τελειώνει ποτέ ό,τι αρχίζει, αλλά να που τη διαψεύσαμε!»
Μαριλένα, Ρωσία
«Η μεγαλύτερη εξάρτηση για μένα ήταν το χρήμα. Όχι ότι μου έλειπε, αλλά ήμουν άπληστη... Σε μια κοινότητα αποκτάς άλλες προτεραιότητες, δεν μεγαλοπιάνεσαι, δεν παριστάνεις κάτι που δεν είσαι. Είναι βέβαια ζόρι, σωστός πόλεμος, δίχως μάλιστα τίποτα το ηρωικό – νομίζω, όμως, ότι τα κατάφερα. Ξαναβρήκα κιόλας το ενδιαφέρον μου για την τέχνη που, παρότι απόφοιτη ΑΣΚΤ, το είχα χάσει αφότου έμπλεξα...»
Ιωάννα, Αλβανία
«Στην κοινή προσπάθεια που κάναμε ανακάλυψα μια εξάρτηση μεγαλύτερη και καλύτερη από εκείνη που είχα: την αγάπη... Ελευθερία, τελικά, είναι να καταφέρνεις να είσαι αληθινός και να μπορείς να συνεργάζεσαι αβίαστα για έναν κοινό σκοπό».
Γιάννης Τέντης, υπεύθυνος προγράμματος ΚΕΘΕΑ «Εν Δράσει»
«Δράσεις σαν αυτή με το γκράφιτι διευκολύνουν την απεξάρτηση και τονώνουν την αυτοπεποίθηση, δημιουργώντας θετικές μνήμες και εμπειρίες. Η ομαδική δραστηριότητα, η εναλλαγή ρόλων, η ύπαρξη ενός κοινού σκοπού δρουν απελευθερωτικά και άρα θεραπευτικά».
Ιωάννα Δεμιντζόγλου, θεραπεύτρια
“Ο αρχικός δισταγμός γρήγορα έγινε ενθουσιασμός... Φτιάχτηκαν σχέσεις και αναδείχτηκαν δεξιότητες, ενισχύθηκε η δημιουργικότητα και η ικανότητα των κοριτσιών να λειτουργούν ομαδικά. Ανακάλυψαν κλίσεις και τρόπους έκφρασης, αντάλλαξαν ιδέες, σκέψεις, πρωτοβουλίες, όνειρα, συναισθήματα, δεξιότητες. Αποφάσισαν να κάνουν τον τοίχο αόρατο και νομίζω το κατάφεραν...κερδίσαμε τον τοίχο”
Το 70% των φυλακισμένων, ανδρών και γυναικών, βρίσκονται μέσα για υποθέσεις που σχετίζονται με ναρκωτικά. Η Ελλάδα διατηρεί μια από τις αυστηρότερες νομοθεσίες στην Ευρώπη, ενώ ακόμα αυστηρότερη είναι η ερμηνεία που συχνά πυκνά δίνουν οι δικαστικές αρχές. Τα έσοδα των διάφορων κυκλωμάτων από αυτή τη διατήρηση αυτής της κατάστασης ανέρχονται σε πολλά εκατομμύρια Ευρώ ετησίως, δίχως να υπολογίζεται το προσωπικό και κοινωνικό κόστος για χιλιάδες έγκλειστους ή υπόδικους χρήστες. Τα τελευταία δύο χρόνια στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού τρεις κρατούμενες χάθηκαν από υπερβολική δόση.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Περίπου έναν χρόνο πριν... Πέμπτη 2:45 μ.μ.
Βρισκόμαστε έξω από τις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, καθισμένοι σε ένα παγκάκι, περιμένοντας να έρθει η ώρα του ραντεβού μας με τους ανθρώπους του ΚΕΘΕΑ και τις κρατούμενες που συμμετέχουν στην κοινότητα. Καμιά δεκαριά αστυνομικοί –είτε από τις φυλακές, είτε από τις τριγύρω κλούβες, είτε από το απέναντι αστυνομικό τμήμα– μας κοιτάζουν καχύποπτα. Ακριβώς δίπλα υπάρχει ένα ακόμα κτήριο, όμοιο με φυλακή: ένα σχολείο. Πού και πού περνάνε δεκατετράχρονα παιδιά κάνοντας την καθημερινή τους διαδρομή (σχολείο – σπίτι – φροντιστήριο).
Είμαστε αμήχανοι και προσπαθούμε να συγκεντρωθούμε στον τρόπο που θα επικοινωνήσουμε το ιδιαίτερο αυτό project στις έγκλειστες συμμετέχουσες. Είναι η πρώτη φορά που περνάμε το κατώφλι των φυλακών και το διαβαίνουμε με την ιδιότητα των σχεδιαστών. Στόχος είναι να υλοποιήσουμε ένα design workshop, που θα επιτρέψει στις κοπέλες να επικοινωνήσουν σκέψεις και συναισθήματα, να εργαστούν ομαδικά, να δομήσουν και να φέρουν εις πέρας τεχνικές και μεθόδους με σκοπό να παρέμβουν στον τοίχο που στήσανε γύρω τους κάποιοι άλλοι, προκειμένου να τις «σωφρονίσουν». Ένα ταξίδι χωρίς ουσίες, αλλά με ουσία, όπως αργότερα θα ειπωθεί σε κάποια από τις κουβέντες μας.
Αυτήν τη στιγμή βρίσκονται μέσα στις γυναικείες φυλακές 10.000 κρατούμενες, εκ των οποίων οι 7.000 είναι για υποθέσεις ναρκωτικών.
Μία εβδομάδα πριν υποδεχόμαστε στο αθηναϊκό studio μας τον Γιάννη Τέντη, υπεύθυνο του ΚΕΘΕΑ «Εν δράσει», συνοδευόμενο από την Ιωάννα Δεμιντζόγλου, φίλη και θεραπεύτρια, η οποία είχε επισκεφθεί την έκθεσή μας «Jukecity», στο πλαίσιο του Design Walk 2009, και του έχει ζητήσει να την ξαναδούν παρέα.
Η ιδέα ήδη υπάρχει. Design μέσα στις φυλακές. Η Ιωάννα είναι μέλος του θεραπευτικού προσωπικού του ΚΕΘΕΑ και έχει αντιληφθεί πλήρως τη θεραπευτική ιδιότητα της τέχνης. Ο Γιάννης είναι ο άνθρωπος που έχει καταφέρει εδώ και δέκα χρόνια να δημιουργηθεί η κοινότητα μέσα στις φυλακές. Η κουβέντα που ακολουθεί είναι συγκεκριμένη. Χωρίς σάλτσες και περιτύλιγμα. Δεν υπάρχει δυνατότητα χρηματοδότησης πέρα από τα υλικά, αλλά υπάρχει ανάγκη. Κοινωνική ανάγκη. Δεν το πολυσκεφτόμαστε. Είναι ένα μεγάλο στοίχημα, ίσως ένα από τα μεγαλύτερα. Δεν μας προβληματίζει καν αν θα μπορέσουμε να αντεπεξέλθουμε στις ιδιαίτερες συνθήκες του περιβάλλοντος των φυλακών. Οι μόνοι μας όροι είναι να είμαστε δημιουργικά ελεύθεροι και βασικό ζητούμενο είναι η εθελοντική και μόνο συμμετοχή των κοριτσιών. Η τοιχογραφία αφορά εκείνες. Θα λειτουργήσει μόνο αν το αντιληφθούν ως δική τους παρέμβαση. Και όχι μόνο! Και δική μας παρέμβαση, εμείς μαζί μ’ εκείνες!
Για 8 μήνες μπαίνουμε κάθε Πέμπτη στις φυλακές. Μας ξεκλειδώνουν και ξανακλειδώνουν πίσω μας τέσσερεις πόρτες μέχρι να φτάσουμε στο χώρο της κοινότητας, που χωρίζεται από τις υπόλοιπες φυλακές με μια υπαίθρια στοίβα σκουπιδιών. Οι υπεύθυνοι αφήνουν επανειλημμένα να φτάσει η μπόχα στο απροχώρητο μέχρι να έρθει ένας τύπος να μαζέψει τα σκουπίδια για να ταΐσει μ’ αυτά τα γουρούνια του!
Θυμάμαι τη Νίκη στην πρώτη συνάντηση να μου λέει τσαμπουκαλεμένα και ειλικρινέστατα: «Εγώ γιουβαρλάκια ξέρω να φτιάχνω, δεν ξέρω από design». «Άρα έχουμε να μάθουμε κάτι ο ένας από τον άλλο, δεν έχω ιδέα πώς φτιάχνονται τα γιουβαρλάκια! Θα σου δείξω πώς να σχεδιάζεις κι εσύ θα με μάθεις να τα μαγειρεύω» της απαντώ.
Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα ξεκινά μία από τις δυνατότερες εμπειρίες της ζωής μου, η σχέση μου με τις κοπέλες εξελίσσεται με αστραπιαίους ρυθμούς, από Πέμπτη σε Πέμπτη. Η αρχική αμφιβολία δίνει τη θέση της στην ανυπομονησία της επερχόμενης συνάντησης, τα άγρια και ταυτόχρονα φοβισμένα βλέμματα μετατρέπονται σε ζεστές και σπινθηροβόλες ματιές, οι κουβέντες μας γίνονται πιο ζουμερές, ανοιγόμαστε και καλούμαστε να απαντήσουμε εκατέρωθεν σε πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις, γυρεύοντας τις απαντήσεις που δίνουν νόημα σε εκείνες τις στιγμές της μοναξιάς του καθενός μας, συνήθως λίγο πριν μας πάρει ο ύπνος. Είμαι σίγουρος πως πολλά βράδια, οι περισσότεροι από εμάς και τα κορίτσια, την ώρα που ανασύρουμε εικόνες της καθημερινότητας, κάπου ενδιάμεσα χαμογελάμε. Κάτι που για τα κορίτσια ειδικά είναι λυτρωτικό.
Αφού κουβεντιάζουμε, καταγράφω τις ιδέες των κοριτσιών, επιστρέφω στο studio και ξεκινάμε κουβέντες με τους υπόλοιπους sereal designers. Ακολουθούν μπόλικα βράδια που, τελειώνοντας τις δουλειές του γραφείου, καταπιανόμαστε με την οπτικοποίηση των ιδεών. Το σχέδιο γίνεται κομμάτι κομμάτι και είναι ένα σουρεαλιστικό πάντρεμα όλων αυτών των σημειώσεων. Κομμάτι κομμάτι το περνάμε και στις φυλακές. Στην προσπάθεια να μείνουμε σταθεροί στην αρχική ιδέα της συμμετοχής του συνόλου των κοριτσιών, φτιάχνουμε μαζί τους τεράστια καρμπόν, με αμέτρητα Α4 χαρτιά όπου έχει τυπωθεί ασπρόμαυρο και περιγραμματικό το σχέδιο. Τα συνθέτουμε μεταξύ τους με σελοτέιπ, τα γυρνάμε ανάποδα, μολυβώνουμε την πίσω όψη τους, τα τοποθετούμε στον τοίχο και περνάμε τα περιγράμματα με μολύβι, πιέζοντας για να μείνει το αποτύπωμα στον τοίχο.
Αυτό κρατάει κάμποσες Πέμπτες, μέχρις ότου το προσχέδιό μας έχει ολοκληρωθεί. Ο χαρακτηριστικός ψηλοτάβανος και μακρόστενος διάδρομος της κοινότητας, δίχως παράθυρα, μουντός και κλειστοφοβικός, έχει πάνω του μία τεράστια τοιχογραφία με μολυβένια περιγράμματα. Η βάση είναι έτοιμη. Τα κορίτσια το κοιτάνε με ανακούφιση. «Τώρα ξεκινάει το πάρτι», έχει έρθει η ώρα για το χρώμα. Με κοιτάνε άφωνες, οι περισσότερες δεν έχουν ξαναπιάσει πινέλο στη ζωή τους. Το εγχείρημα δεν είναι εύκολο, αλλά θα είναι απολαυστικό. Ακόμα κι εγώ μέσα μου έχω κάποιες αμφιβολίες για το τελικό αποτέλεσμα.
Μετατρέπουμε ένα από τα αποθηκευτικά δωμάτια σε πρόχειρο χώρο για να πειραματιστούμε με τα πινέλα και τα χρώματα. Ξαναφτιάχνουμε καρμπόν και ξαναπερνάμε κάποια από τα σχέδια στους τοίχους της αποθήκης. Τα πρώτα δείγματα είναι ενθαρρυντικά. Σύντομα θα φτάσει η Πέμπτη που θα τους πω πως είναι έτοιμες να δουλέψουν στο διάδρομο. «Είσαι σίγουρος;» με ρωτάνε ξαφνιασμένες, μη νιώθοντας οι ίδιες καλά προετοιμασμένες. Κι όμως, είχανε δουλέψει τόσο υπομονετικά και με ιδιαίτερη προσοχή… ακόμα και τις λεπτομέρειες, που πραγματικά ένιωθα βέβαιος.
Στήνουμε τραπέζια και καρέκλες και ξεκινάει ο χρωματισμός του τοίχου. Η τοιχογραφία πραγματικά ζωντανεύει. Τα κορίτσια, η μια δίπλα στην άλλη, κάποιες σκαρφαλωμένες σε τραπεζοκαθίσματα κι άλλες γονατισμένες στο πάτωμα, δίνουν τη μάχη τους. Η καθεμία την προσωπική της – και όλες μαζί. Μάχη με τον εαυτό τους, με τις εξαρτήσεις τους, με τις αναμνήσεις, αλλά και με τις δικαστικές αποφάσεις που καταφτάνανε κατά τη διάρκεια του εγχειρήματος. Τα μάτια τους πότε πότε μουσκεύανε κι άλλες φορές σουφρώνανε. Μία Πέμπτη αντικρίζω την Κρίστι να έχει πέσει σε λυγμούς και τις υπόλοιπες να προσπαθούν να τη συνεφέρουν. Μετά από 12 μήνες κράτηση έχει έρθει το χαρτί της αποφυλάκισης. Εκείνη δεν θέλει να βγει. Ζητάει επίμονα να μείνει τουλάχιστον ένα ακόμα Σαββατοκύριακο με τις μοναδικές φίλες που έχει αποκτήσει, τις συγκρατούμενές της, μακριά από το σκοτεινό περιβάλλον του έξω κύκλου της. Έχω αποσυντονιστεί τελείως.
Στον αντίποδα αυτού του συμβάντος βιώνω μια άλλη παράλληλη πραγματικότητα, εκείνη της Μαριάνας, που μου εκμυστηρεύεται ότι μετά από μήνες έχει καταφέρει να έρθει πιο κοντά με το γιο της. Μιλάνε πλέον πολύ συχνά στο τηλέφωνο. Αφορμή, η τοιχογραφία. Ο πιτσιρικάς ασχολείται με το graffitti και τη street art κι έτσι έχουν αποκτήσει μία νέα βάση για τις κουβέντες τους. Της χαμογελώ και μου ανταποδίδει. Μέσα στις φυλακές εισέπραξα κάποια από τα πιο αληθινά και διάπλατα χαμόγελα.
Οι Πέμπτες περνάνε και η τοιχογραφία ολοκληρώνεται. Ο άχαρος διάδρομος φιλοξενεί μια πολύχρωμη σύνθεση περίπου 15 μέτρων. Εικόνες και λέξεις που μας κάνουν όλους περήφανους. Κάποια από τα κορίτσια δεν είχαν ολοκληρώσει ποτέ τους τίποτα. Η χρήση σε κάνει να τα παρατάς όλα στη μέση.
Κάνουμε μια μικρή γιορτή με λιγοστούς καλεσμένους (τόσους όσους μας επέτρεψαν), κατά τη διάρκεια της οποίας καθόμαστε και κουβεντιάζουμε για το εγχείρημα. Οι άνθρωποι που μας τιμούν και έρχονται μέσα στις φυλακές να δουν την τοιχογραφία ενθουσιάζονται με τη δύναμη των κοριτσιών, αλλά και με το αποτέλεσμα του project. Θέλουν όλοι τους να συμμετάσχουν.
Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Με καινούργιες ιδέες, καινούργια workshops, καινούρια projects. Το «Design in Jail» project έχει πετύχει. Είναι πολύ παραπάνω από μια τοιχογραφία, πολύ παραπάνω από μία εμπειρία κάποιων, πολύ παραπάνω από τα αγοραστικά όρια της τέχνης και του design όπως μας τα πλασάρουνε οι κερδοσκόποι τους, είναι η έμπρακτη νίκη της θεραπευτικής ιδιότητας της επικοινωνίας, είναι η έμπνευση καθημερινών ανθρώπων που έρχονται να σταθούν πάνω από τον ατομικισμό και τα υπερεγώ τους, δίπλα σε άλλους και παρέα να διεκδικήσουν ένα αύριο καλύτερης αισθητικής, ακολουθώντας έννοιες όπως έμπνευση και αλληλεγγύη, που είναι οι μόνες που μπορούν να πάνε κόντρα στη ματαιότητα και τη ματαιοδοξία.
Πριν από μία εβδομάδα πήγα στο κτήριο του ΚΕΘΕΑ και βρήκα κάποια από τα κορίτσια που συμμετείχαν στο project. Έχουν αποφυλακιστεί και τώρα βρίσκονται στο πρόγραμμα επανένταξης, όπου δίνουν μία ακόμα σκληρότερη μάχη να σταθούν στα πόδια τους με αξιώσεις. Αγκαλιαστήκαμε συγκινημένοι και συνεχίσαμε να μιλάμε για το project. Τους είπα για τη δημοσίευση του «Υποβρυχίου», αλλά και για την προσεχή έκθεση που θα κάνουμε τον Μάιο στο studio των sereal designers. Μία από τις ενότητες που θα παρουσιάσουμε είναι το «Design in Jail». Την τοιχογραφία που φτιάξαμε παρέα και τους είχα υποσχεθεί από την αρχή πως θα κάναμε ό,τι περνούσε από το χέρι μας για να φτάσει σε όσο το δυνατόν περισσότερα μάτια.
Πριν από δυο μέρες ήρθαν τα κορίτσια στο studio και συζητούσαμε τις λεπτομέρειες. Κάναμε πλάκες και όνειρα. Κάποιες ήδη γράφουν κείμενα για την έκθεση. Η διεύθυνση των φυλακών θα γκρεμίσει τον τοίχο που πάνω του έγινε η τοιχογραφία και θα μεταφέρει την κοινότητα σε άλλο σημείο. Αλλά δεν μπορεί να γκρεμίσει το όραμα...
ΥΓ.: Ένα μεγάλο ευχαριστώ στο ΚΕΘΕΑ που μας έδειξε εμπιστοσύνη, στον Γιάννη Τέντη και την Ιωάννα Δεμιντζόγλου που το εμπνεύστηκαν και, φυσικά, στις κοπέλες της κοινότητας που μας ενέπνευσαν. Αθανασία, Μαριλένα, Νίκη, Κρίστι, Ζωή, Στέλλα, Ιωάννα, ένα ξεχωριστό ευχαριστώ σε καθεμιά σας.
Του Νίκου Σιδέρη
Γκρίζα γερασμένα ντουβάρια, κάμερες, σαρωτές, βλοσυροί φύλακες, κάγκελα παντού. Το συγκρότημα των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού είναι υπό προθεσμία. Δύο πτέρυγες έχουν ήδη κατεδαφιστεί και οι κρατούμενες μεταφέρθηκαν στον Ελαιώνα Θηβών. Όλες, εκτός από τις κοπέλες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα του ΚΕΘΕΑ «Εν Δράσει». Για να φτάσουμε στην πτέρυγα διαβαίνουμε την πίσω αυλή, εκεί όπου βγάζουν τα σκουπίδια. Η μπόχα είναι ανυπόφορη.
Ελαφρώς σοκαρισμένοι μπαίνουμε πλέον στο χώρο των κοριτσιών της απεξάρτησης. Και… ω της έκπληξης! Χρώματα, κατασκευές, έργα τέχνης, διακοσμητικά πανό, καθαριότητα κι ένα πελώριο, αστραφτερό, πολύχρωμο γκράφιτι σε έναν τοίχο – μια ιδέα των θεραπευτών του ΚΕΘΕΑ και των δικών μας Serial Designers, που υλοποιήθηκε τον τελευταίο χρόνο με τη συμμετοχή όλων των κοριτσιών, στο πλαίσιο του προγράμματος επανένταξης. Μας καλοδέχονται, μας ξεναγούν, μας φιλεύουν, δείχνουν όλο καμάρι το επίτευγμά τους.
«Βρίσκομαι εδώ επειδή δεν υπάρχει η δυνατότητα να ξεφύγω από εμένα... Θα είμαι πάντα σε φυγή μέχρις ότου τολμήσω να σας κοιτάξω στα μάτια και να μπω στην καρδιά σας... Θα μένω πάντα μόνος, όχι σαν τον γίγαντα των ονείρων μου ούτε σαν το νάνο των φόβων μου, αλλά σαν ένας άνθρωπος που μαζί με άλλους θα επεξεργαστεί τα προβλήματά του» αναγράφει η «προμετωπίδα» του γκράφιτι. Οκτώ μήνες δουλειάς χρειάστηκε η ολοκλήρωσή του. Οκτώ μήνες χαράς, δημιουργίας, συλλογικότητας – αλλά και εμποδίων, γκρίνιας, πισωγυρισμάτων, όπως άλλωστε συμβαίνει με κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Στο μεταξύ, φυλακή και μονάδα συνέχιζαν να λειτουργούν κανονικά. Άλλες έμπαιναν, άλλες έβγαιναν, συχνά την πινελιά που άφηνε στη μέση μια κοπέλα τη συνέχιζε η επόμενη. Το νόημα, όμως, δεν άλλαζε, το έργο συνεχιζόταν κανονικά σαν να ήταν όλες συνεννοημένες εξαρχής, σαν να τις ένωνε ένα αόρατο κουβάρι – κάποια από τα αρχικά χρώματα μόνο διαφοροποιήθηκαν, τα κορίτσια τα ήθελαν πιο «θηλυκά». Σημασία έχει ότι το αποτέλεσμα φαίνεται να δικαίωσε απόλυτα τους συντελεστές αυτού του πρωτότυπου για τα καθ’ ημάς εγχειρήματος.
Διπλά έγκλειστες αυτές οι υπάρξεις. Στα κάγκελα, αλλά και στην εξάρτησή τους. Και γύρω τους μια κοινωνία σε τροχιά κρίσης, μια κοινωνία που βλέπει να στενεύουν διαρκώς τα περιθώρια ελεύθερων επιλογών της. Που νιώθει «στριμωγμένη» από παντού – Βρυξέλλες, ΔΝΤ, τράπεζες, αγορές… αλλά κι από την ίδια την αφασία που συνειδητά ή μη καλλιέργησε. Που χρειάζεται γερές ανατροπές, που πρέπει να πάρει αποφάσεις ζόρικες. Οι κοπέλες που συνάντησα –γυναίκες 20-55 ετών, νέες βέβαια οι περισσότερες, Ελληνίδες και ξένες, σπουδαγμένες και μη– δεν είχαν τίποτα το μίζερο, το λούμπεν, το παραιτημένο. Αντί να περιμένουν τη δική σου μεγαλόθυμη ενθάρρυνση, σου χάριζαν εκείνες κουράγιο, σε αφόπλιζαν με την ευαισθησία, τη φλόγα, την ευθύτητα, το τσαγανό τους. Αξίες που προσπαθούν να διατηρήσουν και στον «έξω κόσμο» («εκεί είναι, άλλωστε, το στοίχημα» λένε), όπως διαπίστωσα κουβεντιάζοντας λίγες μέρες αργότερα με κάποιες αποφυλακισμένες σε υποκατάστημα του ΚΕΘΕΑ. Δεν ήταν, βέβαια, ούτε είναι πάντοτε εύκολο. Υπήρξαν –και υπάρχουν– φορές που νιώθουν άδειες, αδύναμες, φορές που λιγοψυχούν, που δακρύζουν. Δεν παύουν, όμως, να την παλεύουν. Μαζί και μόνες. Πώς βίωσαν τις εμπειρίες τους αυτές, πώς άραγε βλέπουν σε μια τέτοια συγκυρία όλους εμάς τους «απέξω», πώς θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να δραπετεύσουμε από τα δικά μας κάγκελα;
Μαριάννα, Αθήνα
«Όταν μου πρότειναν να συμμετάσχω στο γκράφιτι, είπα, “Aποκλείεται, δεν έχω ιδέα από τέχνη”... Να, όμως, που απέκτησα! Οι εμπειρίες, όπως και οι μάχες, κερδίζονται με τον προσωπικό αγώνα καθενός, με τη συνεργασία, τη θυσία αν χρειαστεί... Έτσι κι εγώ αγωνίζομαι να πάρω πίσω τη ζωή που είχα χάσει».
Ιωάννα, Λιόσια
«Αν έχεις όνειρο, όραμα και θες να το φτάσεις πρέπει να φανείς δυνατός και να πατήσεις γερά στα πόδια σου. Γίνε ο εαυτός σου και πίστεψέ τον! Αφού μπόρεσα να το κάνω εγώ που είμαι έγκλειστη, σίγουρα μπορείτε κι εσείς οι ελεύθεροι».
Αθανασία, Περιστέρι
«Συλλογικότητα σημαίνει να μη μένεις στον μικρόκοσμό σου, να ξεκινάς όχι με το εγώ αλλά με το εμείς... Η ομαδικότητα σε λυτρώνει. Υπόψη, βέβαια, πως ο αγώνας αυτός δεν είναι μόνο εξωτερικός, αλλά προπαντός εσωτερικός. Πρέπει ακόμα να πειστείς πως εκτός από το άσπρο - μαύρο υπάρχουν και τα ενδιάμεσα χρώματα... Προσωπικά νιώθω ήδη ελεύθερη, δεν περιμένω τη μέρα που θα βγω».
Βάσω, Μακεδονία
«Αν τα βρεις με τον εαυτό σου εσύ, ο απέξω, όπως τα βρήκα κι εγώ μέσα από τα σίδερα, θα βρεις τρόπους να ελευθερωθείς από πολλές λαθεμένες συνήθειες και νοοτροπίες, ατομικές και συλλογικές».
Ζωή, Ηλεία
«Στη φυλακή μαθαίνεις ότι εσύ ο ίδιος, τελικά, ορίζεις την ελευθερία σου. Εσύ βάζεις τα όρια, τα θέλω, τα πιστεύω σου. Ακόμα κι αν ο τοίχος κάποτε γκρεμιστεί, το έργο που φτιάξαμε πάνω του θα ζει μέσα μας. Υπάρχει η αντίληψη πως ένας χρήστης δεν συνεργάζεται και δεν τελειώνει ποτέ ό,τι αρχίζει, αλλά να που τη διαψεύσαμε!»
Μαριλένα, Ρωσία
«Η μεγαλύτερη εξάρτηση για μένα ήταν το χρήμα. Όχι ότι μου έλειπε, αλλά ήμουν άπληστη... Σε μια κοινότητα αποκτάς άλλες προτεραιότητες, δεν μεγαλοπιάνεσαι, δεν παριστάνεις κάτι που δεν είσαι. Είναι βέβαια ζόρι, σωστός πόλεμος, δίχως μάλιστα τίποτα το ηρωικό – νομίζω, όμως, ότι τα κατάφερα. Ξαναβρήκα κιόλας το ενδιαφέρον μου για την τέχνη που, παρότι απόφοιτη ΑΣΚΤ, το είχα χάσει αφότου έμπλεξα...»
Ιωάννα, Αλβανία
«Στην κοινή προσπάθεια που κάναμε ανακάλυψα μια εξάρτηση μεγαλύτερη και καλύτερη από εκείνη που είχα: την αγάπη... Ελευθερία, τελικά, είναι να καταφέρνεις να είσαι αληθινός και να μπορείς να συνεργάζεσαι αβίαστα για έναν κοινό σκοπό».
Γιάννης Τέντης, υπεύθυνος προγράμματος ΚΕΘΕΑ «Εν Δράσει»
«Δράσεις σαν αυτή με το γκράφιτι διευκολύνουν την απεξάρτηση και τονώνουν την αυτοπεποίθηση, δημιουργώντας θετικές μνήμες και εμπειρίες. Η ομαδική δραστηριότητα, η εναλλαγή ρόλων, η ύπαρξη ενός κοινού σκοπού δρουν απελευθερωτικά και άρα θεραπευτικά».
Ιωάννα Δεμιντζόγλου, θεραπεύτρια
“Ο αρχικός δισταγμός γρήγορα έγινε ενθουσιασμός... Φτιάχτηκαν σχέσεις και αναδείχτηκαν δεξιότητες, ενισχύθηκε η δημιουργικότητα και η ικανότητα των κοριτσιών να λειτουργούν ομαδικά. Ανακάλυψαν κλίσεις και τρόπους έκφρασης, αντάλλαξαν ιδέες, σκέψεις, πρωτοβουλίες, όνειρα, συναισθήματα, δεξιότητες. Αποφάσισαν να κάνουν τον τοίχο αόρατο και νομίζω το κατάφεραν...κερδίσαμε τον τοίχο”
Το 70% των φυλακισμένων, ανδρών και γυναικών, βρίσκονται μέσα για υποθέσεις που σχετίζονται με ναρκωτικά. Η Ελλάδα διατηρεί μια από τις αυστηρότερες νομοθεσίες στην Ευρώπη, ενώ ακόμα αυστηρότερη είναι η ερμηνεία που συχνά πυκνά δίνουν οι δικαστικές αρχές. Τα έσοδα των διάφορων κυκλωμάτων από αυτή τη διατήρηση αυτής της κατάστασης ανέρχονται σε πολλά εκατομμύρια Ευρώ ετησίως, δίχως να υπολογίζεται το προσωπικό και κοινωνικό κόστος για χιλιάδες έγκλειστους ή υπόδικους χρήστες. Τα τελευταία δύο χρόνια στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού τρεις κρατούμενες χάθηκαν από υπερβολική δόση.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Περίπου έναν χρόνο πριν... Πέμπτη 2:45 μ.μ.
Βρισκόμαστε έξω από τις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, καθισμένοι σε ένα παγκάκι, περιμένοντας να έρθει η ώρα του ραντεβού μας με τους ανθρώπους του ΚΕΘΕΑ και τις κρατούμενες που συμμετέχουν στην κοινότητα. Καμιά δεκαριά αστυνομικοί –είτε από τις φυλακές, είτε από τις τριγύρω κλούβες, είτε από το απέναντι αστυνομικό τμήμα– μας κοιτάζουν καχύποπτα. Ακριβώς δίπλα υπάρχει ένα ακόμα κτήριο, όμοιο με φυλακή: ένα σχολείο. Πού και πού περνάνε δεκατετράχρονα παιδιά κάνοντας την καθημερινή τους διαδρομή (σχολείο – σπίτι – φροντιστήριο).
Είμαστε αμήχανοι και προσπαθούμε να συγκεντρωθούμε στον τρόπο που θα επικοινωνήσουμε το ιδιαίτερο αυτό project στις έγκλειστες συμμετέχουσες. Είναι η πρώτη φορά που περνάμε το κατώφλι των φυλακών και το διαβαίνουμε με την ιδιότητα των σχεδιαστών. Στόχος είναι να υλοποιήσουμε ένα design workshop, που θα επιτρέψει στις κοπέλες να επικοινωνήσουν σκέψεις και συναισθήματα, να εργαστούν ομαδικά, να δομήσουν και να φέρουν εις πέρας τεχνικές και μεθόδους με σκοπό να παρέμβουν στον τοίχο που στήσανε γύρω τους κάποιοι άλλοι, προκειμένου να τις «σωφρονίσουν». Ένα ταξίδι χωρίς ουσίες, αλλά με ουσία, όπως αργότερα θα ειπωθεί σε κάποια από τις κουβέντες μας.
Αυτήν τη στιγμή βρίσκονται μέσα στις γυναικείες φυλακές 10.000 κρατούμενες, εκ των οποίων οι 7.000 είναι για υποθέσεις ναρκωτικών.
Μία εβδομάδα πριν υποδεχόμαστε στο αθηναϊκό studio μας τον Γιάννη Τέντη, υπεύθυνο του ΚΕΘΕΑ «Εν δράσει», συνοδευόμενο από την Ιωάννα Δεμιντζόγλου, φίλη και θεραπεύτρια, η οποία είχε επισκεφθεί την έκθεσή μας «Jukecity», στο πλαίσιο του Design Walk 2009, και του έχει ζητήσει να την ξαναδούν παρέα.
Η ιδέα ήδη υπάρχει. Design μέσα στις φυλακές. Η Ιωάννα είναι μέλος του θεραπευτικού προσωπικού του ΚΕΘΕΑ και έχει αντιληφθεί πλήρως τη θεραπευτική ιδιότητα της τέχνης. Ο Γιάννης είναι ο άνθρωπος που έχει καταφέρει εδώ και δέκα χρόνια να δημιουργηθεί η κοινότητα μέσα στις φυλακές. Η κουβέντα που ακολουθεί είναι συγκεκριμένη. Χωρίς σάλτσες και περιτύλιγμα. Δεν υπάρχει δυνατότητα χρηματοδότησης πέρα από τα υλικά, αλλά υπάρχει ανάγκη. Κοινωνική ανάγκη. Δεν το πολυσκεφτόμαστε. Είναι ένα μεγάλο στοίχημα, ίσως ένα από τα μεγαλύτερα. Δεν μας προβληματίζει καν αν θα μπορέσουμε να αντεπεξέλθουμε στις ιδιαίτερες συνθήκες του περιβάλλοντος των φυλακών. Οι μόνοι μας όροι είναι να είμαστε δημιουργικά ελεύθεροι και βασικό ζητούμενο είναι η εθελοντική και μόνο συμμετοχή των κοριτσιών. Η τοιχογραφία αφορά εκείνες. Θα λειτουργήσει μόνο αν το αντιληφθούν ως δική τους παρέμβαση. Και όχι μόνο! Και δική μας παρέμβαση, εμείς μαζί μ’ εκείνες!
Για 8 μήνες μπαίνουμε κάθε Πέμπτη στις φυλακές. Μας ξεκλειδώνουν και ξανακλειδώνουν πίσω μας τέσσερεις πόρτες μέχρι να φτάσουμε στο χώρο της κοινότητας, που χωρίζεται από τις υπόλοιπες φυλακές με μια υπαίθρια στοίβα σκουπιδιών. Οι υπεύθυνοι αφήνουν επανειλημμένα να φτάσει η μπόχα στο απροχώρητο μέχρι να έρθει ένας τύπος να μαζέψει τα σκουπίδια για να ταΐσει μ’ αυτά τα γουρούνια του!
Θυμάμαι τη Νίκη στην πρώτη συνάντηση να μου λέει τσαμπουκαλεμένα και ειλικρινέστατα: «Εγώ γιουβαρλάκια ξέρω να φτιάχνω, δεν ξέρω από design». «Άρα έχουμε να μάθουμε κάτι ο ένας από τον άλλο, δεν έχω ιδέα πώς φτιάχνονται τα γιουβαρλάκια! Θα σου δείξω πώς να σχεδιάζεις κι εσύ θα με μάθεις να τα μαγειρεύω» της απαντώ.
Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα ξεκινά μία από τις δυνατότερες εμπειρίες της ζωής μου, η σχέση μου με τις κοπέλες εξελίσσεται με αστραπιαίους ρυθμούς, από Πέμπτη σε Πέμπτη. Η αρχική αμφιβολία δίνει τη θέση της στην ανυπομονησία της επερχόμενης συνάντησης, τα άγρια και ταυτόχρονα φοβισμένα βλέμματα μετατρέπονται σε ζεστές και σπινθηροβόλες ματιές, οι κουβέντες μας γίνονται πιο ζουμερές, ανοιγόμαστε και καλούμαστε να απαντήσουμε εκατέρωθεν σε πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις, γυρεύοντας τις απαντήσεις που δίνουν νόημα σε εκείνες τις στιγμές της μοναξιάς του καθενός μας, συνήθως λίγο πριν μας πάρει ο ύπνος. Είμαι σίγουρος πως πολλά βράδια, οι περισσότεροι από εμάς και τα κορίτσια, την ώρα που ανασύρουμε εικόνες της καθημερινότητας, κάπου ενδιάμεσα χαμογελάμε. Κάτι που για τα κορίτσια ειδικά είναι λυτρωτικό.
Αφού κουβεντιάζουμε, καταγράφω τις ιδέες των κοριτσιών, επιστρέφω στο studio και ξεκινάμε κουβέντες με τους υπόλοιπους sereal designers. Ακολουθούν μπόλικα βράδια που, τελειώνοντας τις δουλειές του γραφείου, καταπιανόμαστε με την οπτικοποίηση των ιδεών. Το σχέδιο γίνεται κομμάτι κομμάτι και είναι ένα σουρεαλιστικό πάντρεμα όλων αυτών των σημειώσεων. Κομμάτι κομμάτι το περνάμε και στις φυλακές. Στην προσπάθεια να μείνουμε σταθεροί στην αρχική ιδέα της συμμετοχής του συνόλου των κοριτσιών, φτιάχνουμε μαζί τους τεράστια καρμπόν, με αμέτρητα Α4 χαρτιά όπου έχει τυπωθεί ασπρόμαυρο και περιγραμματικό το σχέδιο. Τα συνθέτουμε μεταξύ τους με σελοτέιπ, τα γυρνάμε ανάποδα, μολυβώνουμε την πίσω όψη τους, τα τοποθετούμε στον τοίχο και περνάμε τα περιγράμματα με μολύβι, πιέζοντας για να μείνει το αποτύπωμα στον τοίχο.
Αυτό κρατάει κάμποσες Πέμπτες, μέχρις ότου το προσχέδιό μας έχει ολοκληρωθεί. Ο χαρακτηριστικός ψηλοτάβανος και μακρόστενος διάδρομος της κοινότητας, δίχως παράθυρα, μουντός και κλειστοφοβικός, έχει πάνω του μία τεράστια τοιχογραφία με μολυβένια περιγράμματα. Η βάση είναι έτοιμη. Τα κορίτσια το κοιτάνε με ανακούφιση. «Τώρα ξεκινάει το πάρτι», έχει έρθει η ώρα για το χρώμα. Με κοιτάνε άφωνες, οι περισσότερες δεν έχουν ξαναπιάσει πινέλο στη ζωή τους. Το εγχείρημα δεν είναι εύκολο, αλλά θα είναι απολαυστικό. Ακόμα κι εγώ μέσα μου έχω κάποιες αμφιβολίες για το τελικό αποτέλεσμα.
Μετατρέπουμε ένα από τα αποθηκευτικά δωμάτια σε πρόχειρο χώρο για να πειραματιστούμε με τα πινέλα και τα χρώματα. Ξαναφτιάχνουμε καρμπόν και ξαναπερνάμε κάποια από τα σχέδια στους τοίχους της αποθήκης. Τα πρώτα δείγματα είναι ενθαρρυντικά. Σύντομα θα φτάσει η Πέμπτη που θα τους πω πως είναι έτοιμες να δουλέψουν στο διάδρομο. «Είσαι σίγουρος;» με ρωτάνε ξαφνιασμένες, μη νιώθοντας οι ίδιες καλά προετοιμασμένες. Κι όμως, είχανε δουλέψει τόσο υπομονετικά και με ιδιαίτερη προσοχή… ακόμα και τις λεπτομέρειες, που πραγματικά ένιωθα βέβαιος.
Στήνουμε τραπέζια και καρέκλες και ξεκινάει ο χρωματισμός του τοίχου. Η τοιχογραφία πραγματικά ζωντανεύει. Τα κορίτσια, η μια δίπλα στην άλλη, κάποιες σκαρφαλωμένες σε τραπεζοκαθίσματα κι άλλες γονατισμένες στο πάτωμα, δίνουν τη μάχη τους. Η καθεμία την προσωπική της – και όλες μαζί. Μάχη με τον εαυτό τους, με τις εξαρτήσεις τους, με τις αναμνήσεις, αλλά και με τις δικαστικές αποφάσεις που καταφτάνανε κατά τη διάρκεια του εγχειρήματος. Τα μάτια τους πότε πότε μουσκεύανε κι άλλες φορές σουφρώνανε. Μία Πέμπτη αντικρίζω την Κρίστι να έχει πέσει σε λυγμούς και τις υπόλοιπες να προσπαθούν να τη συνεφέρουν. Μετά από 12 μήνες κράτηση έχει έρθει το χαρτί της αποφυλάκισης. Εκείνη δεν θέλει να βγει. Ζητάει επίμονα να μείνει τουλάχιστον ένα ακόμα Σαββατοκύριακο με τις μοναδικές φίλες που έχει αποκτήσει, τις συγκρατούμενές της, μακριά από το σκοτεινό περιβάλλον του έξω κύκλου της. Έχω αποσυντονιστεί τελείως.
Στον αντίποδα αυτού του συμβάντος βιώνω μια άλλη παράλληλη πραγματικότητα, εκείνη της Μαριάνας, που μου εκμυστηρεύεται ότι μετά από μήνες έχει καταφέρει να έρθει πιο κοντά με το γιο της. Μιλάνε πλέον πολύ συχνά στο τηλέφωνο. Αφορμή, η τοιχογραφία. Ο πιτσιρικάς ασχολείται με το graffitti και τη street art κι έτσι έχουν αποκτήσει μία νέα βάση για τις κουβέντες τους. Της χαμογελώ και μου ανταποδίδει. Μέσα στις φυλακές εισέπραξα κάποια από τα πιο αληθινά και διάπλατα χαμόγελα.
Οι Πέμπτες περνάνε και η τοιχογραφία ολοκληρώνεται. Ο άχαρος διάδρομος φιλοξενεί μια πολύχρωμη σύνθεση περίπου 15 μέτρων. Εικόνες και λέξεις που μας κάνουν όλους περήφανους. Κάποια από τα κορίτσια δεν είχαν ολοκληρώσει ποτέ τους τίποτα. Η χρήση σε κάνει να τα παρατάς όλα στη μέση.
Κάνουμε μια μικρή γιορτή με λιγοστούς καλεσμένους (τόσους όσους μας επέτρεψαν), κατά τη διάρκεια της οποίας καθόμαστε και κουβεντιάζουμε για το εγχείρημα. Οι άνθρωποι που μας τιμούν και έρχονται μέσα στις φυλακές να δουν την τοιχογραφία ενθουσιάζονται με τη δύναμη των κοριτσιών, αλλά και με το αποτέλεσμα του project. Θέλουν όλοι τους να συμμετάσχουν.
Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Με καινούργιες ιδέες, καινούργια workshops, καινούρια projects. Το «Design in Jail» project έχει πετύχει. Είναι πολύ παραπάνω από μια τοιχογραφία, πολύ παραπάνω από μία εμπειρία κάποιων, πολύ παραπάνω από τα αγοραστικά όρια της τέχνης και του design όπως μας τα πλασάρουνε οι κερδοσκόποι τους, είναι η έμπρακτη νίκη της θεραπευτικής ιδιότητας της επικοινωνίας, είναι η έμπνευση καθημερινών ανθρώπων που έρχονται να σταθούν πάνω από τον ατομικισμό και τα υπερεγώ τους, δίπλα σε άλλους και παρέα να διεκδικήσουν ένα αύριο καλύτερης αισθητικής, ακολουθώντας έννοιες όπως έμπνευση και αλληλεγγύη, που είναι οι μόνες που μπορούν να πάνε κόντρα στη ματαιότητα και τη ματαιοδοξία.
Πριν από μία εβδομάδα πήγα στο κτήριο του ΚΕΘΕΑ και βρήκα κάποια από τα κορίτσια που συμμετείχαν στο project. Έχουν αποφυλακιστεί και τώρα βρίσκονται στο πρόγραμμα επανένταξης, όπου δίνουν μία ακόμα σκληρότερη μάχη να σταθούν στα πόδια τους με αξιώσεις. Αγκαλιαστήκαμε συγκινημένοι και συνεχίσαμε να μιλάμε για το project. Τους είπα για τη δημοσίευση του «Υποβρυχίου», αλλά και για την προσεχή έκθεση που θα κάνουμε τον Μάιο στο studio των sereal designers. Μία από τις ενότητες που θα παρουσιάσουμε είναι το «Design in Jail». Την τοιχογραφία που φτιάξαμε παρέα και τους είχα υποσχεθεί από την αρχή πως θα κάναμε ό,τι περνούσε από το χέρι μας για να φτάσει σε όσο το δυνατόν περισσότερα μάτια.
Πριν από δυο μέρες ήρθαν τα κορίτσια στο studio και συζητούσαμε τις λεπτομέρειες. Κάναμε πλάκες και όνειρα. Κάποιες ήδη γράφουν κείμενα για την έκθεση. Η διεύθυνση των φυλακών θα γκρεμίσει τον τοίχο που πάνω του έγινε η τοιχογραφία και θα μεταφέρει την κοινότητα σε άλλο σημείο. Αλλά δεν μπορεί να γκρεμίσει το όραμα...
ΥΓ.: Ένα μεγάλο ευχαριστώ στο ΚΕΘΕΑ που μας έδειξε εμπιστοσύνη, στον Γιάννη Τέντη και την Ιωάννα Δεμιντζόγλου που το εμπνεύστηκαν και, φυσικά, στις κοπέλες της κοινότητας που μας ενέπνευσαν. Αθανασία, Μαριλένα, Νίκη, Κρίστι, Ζωή, Στέλλα, Ιωάννα, ένα ξεχωριστό ευχαριστώ σε καθεμιά σας.
Του Νίκου Σιδέρη
