Μα τον Πάνα, τι είναι τούτο;
Ποιος θα μπορούσε να μαντέψει την ταυτότητα οποιουδήποτε από τους μεταμφιεσμένους και τους μασκοφόρους; Και μήπως αυτή –κι όχι η λαιμαργία ή η ακολασία– δεν ήταν η πραγματική ομορφιά του καρναβαλιού; Μια μάσκα δεν έχει παρά μόνο μια έκφραση, ακίνητη και αιώνια, κι όμως, ήταν και είναι παντοτινά η θεμελιακή έκφραση, κι όταν κάποιος κρύβει την αποκαλυπτική του σάρκα πίσω από το εξωτερικό σκελετό της μάσκας, είναι για να δείξει την οικουμενική ταυτότητα του εσώτερου «είναι» στη θέση της εξωτερικής ταυτότητας που είναι παροδική και διεφθαρμένη. Η ελευθερία του μασκοφορεμένου δεν είναι η χυδαία πολιτική ελευθερία του επιτυχημένου επαναστάτη, αλλά η μαγική ελευθερία του θεϊκού, πέρα από πολιτικές και πέρα από επιτυχίες. Μια μάσκα, οποιαδήποτε μάσκα. Είτε με τα κέρατα του ζώου είτε με τις φτερούγες του αγγέλου, είναι το πρόσωπο της αθανασίας. Έλα να με βρεις Ινκόγκνιτο, μωρό μου, Ινκόγκνιτο δε θα ’χουμε να κρύψουμε τίποτα. Τομ Ρόμπινς, «Το άρωμα του ονείρου» (εκδ. Αίολος)
Είναι βράδυ αλλά περιέργως τα φώτα στους δρόμους και στην πλατεία είναι σβηστά. Το μόνο φως που υπάρχει είναι ένα μυστηριακό μπλε μοβ από επιμελώς κρυμμένους προβολείς. Σε όλη την πόλη διαχέεται μια επιβλητική ηλεκτρονική ambient μουσική, κάτι σαν Pink Floyd και μάλιστα από τα πρώτα χρόνια του συγκροτήματος υπό τον Syd Barrett. Όχι, δεν είμαι σε κάποιο ύποπτο ρέιβ πάρτι, είμαι στην κεντρική πλατεία της Άμφισσας μαζί με νέους, γέρους και μικρά παιδιά και είναι το τελευταίο Σάββατο της Αποκριάς…
Λίγοι είναι αυτοί που έχουν επισκεφθεί την Άμφισσα και ακόμα λιγότεροι εκείνοι που έχουν ακούσει για το στοιχειό της Χάρμαινας. Έτσι κι εγώ. Όταν έμαθα από έναν φίλο γι’ αυτό το παγανιστικό έθιμο που συνοδευόταν από την ενθουσιώδη υποσημείωση «πήγαινε οπωσδήποτε», δεν περίμενα ότι θα βρισκόμουν σε μια μικρή «τακτοποιημένη» κωμόπολη των δέκα χιλιάδων κατοίκων, περιτριγυρισμένος από αιθέριες Νεράιδες, τους Ντεβέτσκες, τους Μποτσνάκηδες, τους Ξυλένιους, τους Αχυρένιους, τους Αράπηδες και με πλήθος δερματοφόρων και κουδουνοφόρων πιστών του Πάνα και, μάλιστα, υπό τους ήχους ψυχεδελικής μουσικής μέσα στο ημίφως. Αυτό το θέαμα ξεπερνά κατά πολύ τις φολκλόρ εικόνες από τις απόκριες, π.χ., στον Τίρναβο. Εδώ δεν υπάρχουν φαλλοί, ούτε πειράγματα. Εδώ η μυσταγωγία παίζει τον κυρίαρχο ρόλο. Στέκομαι, λοιπόν, μαζί με πλήθος κόσμου στο κέντρο της πλατείας με το στόμα ανοιχτό όσο αυτό το εκκεντρικά ντυμένο πλήθος λικνίζεται γύρω μου. Ο χωροχρόνος μοιάζει να είναι ακαθόριστος πια. Μπροστά μας είναι στημένο ένα τεράστιο πλην άδειο stage. Γιατί άραγε;
Ξαφνικά το ετερόκλητο πλήθος των μεταμφιεσμένων παραμερίζει ανοίγοντας δρόμο σε «κάτι» που κατεβαίνει από τα σοκάκια της παλιάς πόλης. Μια πολύχρωμη μάζα χύνεται προς την πλατεία. Μα τον Πάνα, τι μπορεί να είναι τούτο; Μόνο με κινέζικο δράκο μπορώ να παρομοιάσω αυτό το αλλόκοτο και απόκοσμο «κάτι». Κι αυτό, γιατί ξεχωρίζουν πια τα πολυάριθμα ανθρώπινα πόδια που κρύβονται από κάτω του. Αυτό το «κάτι» ανεβαίνει πάνω στο stage, δείχνει τρομακτικό, δυσοίωνο και απειλητικό. Τι άλλο θα δούμε, σκέφτομαι…
Πριν προλάβω να ολοκληρώσω τη σκέψη μου ένας ακόμα μεγαλύτερος δράκος εμφανίζεται από το πουθενά, σκαρφαλώνει κι αυτός στο τεράστιο stage και χυμάει με λύσσα στον προηγούμενο! Η μάχη που ακολουθεί είναι φοβερή. «Η Χάρμαινα, η Χάρμαινα!» φωνάζουν όλοι, ενώ αν αντί για ambient υπήρχε σπορτκάστερ το όλο σκηνικό θα θύμιζε αγώνα μποξ. Τα δυο στοιχειά παλεύουν μέχρις εσχάτων. Όπως σε κάθε αγώνα μποξ που σέβεται τον εαυτό του, το αποτέλεσμα είναι στημένο. Και φέτος, λοιπόν, νικήτρια είναι η Χάρμαινα, το μεγαλύτερο και δυνατότερο στοιχειό, που δίνει φυσικά τη μικρότερη απόδοση…
Το νικημένο στοιχειό τώρα πια δεν είναι τίποτ’ άλλο από κουρελόχαρτα και παλιά υφάσματα στοιβαγμένα στο κέντρο της σκηνής. Οι αλλόκοτοι μεταμφιεσμένοι το παραδίδουν στην πυρά και ηδονικά αρχίζουν να χορεύουν γύρω του. Μέχρι αυτό το σημείο όλα τα παραπάνω θα μπορούσαν να έχουν λάβει μέρος σε μια παγανιστική τελετή αιώνες πριν. Τότε που ο τραγόμορφος θεός Πάνας χόρευε ανέμελα με τις νύμφες, πειράζοντας όποιον άτυχο θνητό βρισκόταν στο διάβα του, ενώ μέσα στην αναμπουμπούλα ένα κουβάρι θα μπορούσε να πέσει από το καλάθι μιας «τυχερής» παρθένας φτάνοντας στις μέρες μας.
Έτσι το σκέφτηκαν και στην Άμφισσα και είπαν να αδράξουν την άκρη του νήματος. Και αποφάσισαν ότι αυτή είναι η πιο κατάλληλη στιγμή για να βγουν τα κλαρίνα! Πριν ακόμα καλά καλά καψαλιστεί το καημένο στοιχειό που έπεσε θύμα της Χάρμαινας, οι σολίστες του κλαρίνου παίρνουν τη σκυτάλη από την ψυχεδέλεια και το υποβλητικό σκηνικό μετατρέπεται σε γκροτέσκο πανηγύρι! Όλοι πια χορεύουν εκστασιασμένοι σε έναν καταιγιστικό διονυσιακό ρυθμό. Και όταν πια καταφέρεις να αποδράσεις σαν από θαύμα από αυτό τον κατακλυσμό εικόνων, ήχων, χρωμάτων, ανάψεις ένα τσιγάρο και ηρεμήσεις θα σκεφτείς αναπόφευκτα ότι ένα τέτοιο σάουντρακ θα το ζήλευαν μερικοί από τους διασημότερους dj του κόσμου…
Και αν το τσιγάρο που έκανες ήταν και λίγο… abnormal θα μπορέσεις να δεις τον Πάνα να χώνεται απογοητευμένος σε κάποια σπηλιά, ελπίζοντας ότι κάποτε στο μέλλον οι θνητοί θα έχουν ξανά τη διάθεση να αποδομήσουν την κανονικότητα.
Και δεν θα είναι απόκριες…
«Τον παλιό καιρό το καρναβάλι είχε κάποιο νόημα. Ήταν ένα τελευταίο παραστράτημα, ένα τελευταίο γλέντι με πλούσια φαγητά, κρασιά και λαγνεία πριν από την αυστηρή εγκράτεια της Σαρακοστής.
»Σήμερα είναι, βέβαια, διασκεδαστικό, αλλά άδειο από περιεχόμενο. Είναι απλώς ένα ακόμη μεγάλο πάρτι. Μια ευκαιρία για μερικούς να ξοδέψουν λεφτά και για άλλους να τα κονομήσουν. Δεν συνδέεται με τίποτα πιο μεγάλο από τον εαυτό του».
»Το καρναβάλι ανάγεται στην εποχή της αρχαίας Ελλάδας, στους βοσκούς που λάτρευαν έναν θεό ονόματι Πάνα.
»Αναστέναξε ξανά. “Σήμερα πια ο Παν λείπει από τη ζωή μας”».
Τομ Ρόμπινς, «Το άρωμα του ονείρου» (εκδ. Αίολος)
Info
Εάν θέλετε και εσείς να συμμετάσχετε ενεργά στην αναπαράσταση «της νύχτας των στοιχειών», μπορείτε να επικοινωνήσετε με το Εικαστικό Εργαστήρι Άμφισσας, τηλ. 22650 72700.
Είναι βράδυ αλλά περιέργως τα φώτα στους δρόμους και στην πλατεία είναι σβηστά. Το μόνο φως που υπάρχει είναι ένα μυστηριακό μπλε μοβ από επιμελώς κρυμμένους προβολείς. Σε όλη την πόλη διαχέεται μια επιβλητική ηλεκτρονική ambient μουσική, κάτι σαν Pink Floyd και μάλιστα από τα πρώτα χρόνια του συγκροτήματος υπό τον Syd Barrett. Όχι, δεν είμαι σε κάποιο ύποπτο ρέιβ πάρτι, είμαι στην κεντρική πλατεία της Άμφισσας μαζί με νέους, γέρους και μικρά παιδιά και είναι το τελευταίο Σάββατο της Αποκριάς…
Λίγοι είναι αυτοί που έχουν επισκεφθεί την Άμφισσα και ακόμα λιγότεροι εκείνοι που έχουν ακούσει για το στοιχειό της Χάρμαινας. Έτσι κι εγώ. Όταν έμαθα από έναν φίλο γι’ αυτό το παγανιστικό έθιμο που συνοδευόταν από την ενθουσιώδη υποσημείωση «πήγαινε οπωσδήποτε», δεν περίμενα ότι θα βρισκόμουν σε μια μικρή «τακτοποιημένη» κωμόπολη των δέκα χιλιάδων κατοίκων, περιτριγυρισμένος από αιθέριες Νεράιδες, τους Ντεβέτσκες, τους Μποτσνάκηδες, τους Ξυλένιους, τους Αχυρένιους, τους Αράπηδες και με πλήθος δερματοφόρων και κουδουνοφόρων πιστών του Πάνα και, μάλιστα, υπό τους ήχους ψυχεδελικής μουσικής μέσα στο ημίφως. Αυτό το θέαμα ξεπερνά κατά πολύ τις φολκλόρ εικόνες από τις απόκριες, π.χ., στον Τίρναβο. Εδώ δεν υπάρχουν φαλλοί, ούτε πειράγματα. Εδώ η μυσταγωγία παίζει τον κυρίαρχο ρόλο. Στέκομαι, λοιπόν, μαζί με πλήθος κόσμου στο κέντρο της πλατείας με το στόμα ανοιχτό όσο αυτό το εκκεντρικά ντυμένο πλήθος λικνίζεται γύρω μου. Ο χωροχρόνος μοιάζει να είναι ακαθόριστος πια. Μπροστά μας είναι στημένο ένα τεράστιο πλην άδειο stage. Γιατί άραγε;
Ξαφνικά το ετερόκλητο πλήθος των μεταμφιεσμένων παραμερίζει ανοίγοντας δρόμο σε «κάτι» που κατεβαίνει από τα σοκάκια της παλιάς πόλης. Μια πολύχρωμη μάζα χύνεται προς την πλατεία. Μα τον Πάνα, τι μπορεί να είναι τούτο; Μόνο με κινέζικο δράκο μπορώ να παρομοιάσω αυτό το αλλόκοτο και απόκοσμο «κάτι». Κι αυτό, γιατί ξεχωρίζουν πια τα πολυάριθμα ανθρώπινα πόδια που κρύβονται από κάτω του. Αυτό το «κάτι» ανεβαίνει πάνω στο stage, δείχνει τρομακτικό, δυσοίωνο και απειλητικό. Τι άλλο θα δούμε, σκέφτομαι…
Πριν προλάβω να ολοκληρώσω τη σκέψη μου ένας ακόμα μεγαλύτερος δράκος εμφανίζεται από το πουθενά, σκαρφαλώνει κι αυτός στο τεράστιο stage και χυμάει με λύσσα στον προηγούμενο! Η μάχη που ακολουθεί είναι φοβερή. «Η Χάρμαινα, η Χάρμαινα!» φωνάζουν όλοι, ενώ αν αντί για ambient υπήρχε σπορτκάστερ το όλο σκηνικό θα θύμιζε αγώνα μποξ. Τα δυο στοιχειά παλεύουν μέχρις εσχάτων. Όπως σε κάθε αγώνα μποξ που σέβεται τον εαυτό του, το αποτέλεσμα είναι στημένο. Και φέτος, λοιπόν, νικήτρια είναι η Χάρμαινα, το μεγαλύτερο και δυνατότερο στοιχειό, που δίνει φυσικά τη μικρότερη απόδοση…
Το νικημένο στοιχειό τώρα πια δεν είναι τίποτ’ άλλο από κουρελόχαρτα και παλιά υφάσματα στοιβαγμένα στο κέντρο της σκηνής. Οι αλλόκοτοι μεταμφιεσμένοι το παραδίδουν στην πυρά και ηδονικά αρχίζουν να χορεύουν γύρω του. Μέχρι αυτό το σημείο όλα τα παραπάνω θα μπορούσαν να έχουν λάβει μέρος σε μια παγανιστική τελετή αιώνες πριν. Τότε που ο τραγόμορφος θεός Πάνας χόρευε ανέμελα με τις νύμφες, πειράζοντας όποιον άτυχο θνητό βρισκόταν στο διάβα του, ενώ μέσα στην αναμπουμπούλα ένα κουβάρι θα μπορούσε να πέσει από το καλάθι μιας «τυχερής» παρθένας φτάνοντας στις μέρες μας.
Έτσι το σκέφτηκαν και στην Άμφισσα και είπαν να αδράξουν την άκρη του νήματος. Και αποφάσισαν ότι αυτή είναι η πιο κατάλληλη στιγμή για να βγουν τα κλαρίνα! Πριν ακόμα καλά καλά καψαλιστεί το καημένο στοιχειό που έπεσε θύμα της Χάρμαινας, οι σολίστες του κλαρίνου παίρνουν τη σκυτάλη από την ψυχεδέλεια και το υποβλητικό σκηνικό μετατρέπεται σε γκροτέσκο πανηγύρι! Όλοι πια χορεύουν εκστασιασμένοι σε έναν καταιγιστικό διονυσιακό ρυθμό. Και όταν πια καταφέρεις να αποδράσεις σαν από θαύμα από αυτό τον κατακλυσμό εικόνων, ήχων, χρωμάτων, ανάψεις ένα τσιγάρο και ηρεμήσεις θα σκεφτείς αναπόφευκτα ότι ένα τέτοιο σάουντρακ θα το ζήλευαν μερικοί από τους διασημότερους dj του κόσμου…
Και αν το τσιγάρο που έκανες ήταν και λίγο… abnormal θα μπορέσεις να δεις τον Πάνα να χώνεται απογοητευμένος σε κάποια σπηλιά, ελπίζοντας ότι κάποτε στο μέλλον οι θνητοί θα έχουν ξανά τη διάθεση να αποδομήσουν την κανονικότητα.
Και δεν θα είναι απόκριες…
«Τον παλιό καιρό το καρναβάλι είχε κάποιο νόημα. Ήταν ένα τελευταίο παραστράτημα, ένα τελευταίο γλέντι με πλούσια φαγητά, κρασιά και λαγνεία πριν από την αυστηρή εγκράτεια της Σαρακοστής.
»Σήμερα είναι, βέβαια, διασκεδαστικό, αλλά άδειο από περιεχόμενο. Είναι απλώς ένα ακόμη μεγάλο πάρτι. Μια ευκαιρία για μερικούς να ξοδέψουν λεφτά και για άλλους να τα κονομήσουν. Δεν συνδέεται με τίποτα πιο μεγάλο από τον εαυτό του».
»Το καρναβάλι ανάγεται στην εποχή της αρχαίας Ελλάδας, στους βοσκούς που λάτρευαν έναν θεό ονόματι Πάνα.
»Αναστέναξε ξανά. “Σήμερα πια ο Παν λείπει από τη ζωή μας”».
Τομ Ρόμπινς, «Το άρωμα του ονείρου» (εκδ. Αίολος)
Info
Εάν θέλετε και εσείς να συμμετάσχετε ενεργά στην αναπαράσταση «της νύχτας των στοιχειών», μπορείτε να επικοινωνήσετε με το Εικαστικό Εργαστήρι Άμφισσας, τηλ. 22650 72700.
