The revolution will be recorded
Αχάριστοι θα 'μαστε εάν δεν πούμε ένα "ευχαριστώ" στον Τζορτζ Ντάμπλγιου Μπους που έδωσε πνοή στα επαναστατικά όνειρα του πλανήτη. Υπήρξε ο άνθρωπος που ανανέωσε, όσο κανείς άλλος, την ελπίδα ότι η στρατευμένη τέχνη, η τέχνη με πολιτικό περιεχόμενο κι αφορμή, θα ξαναδώσει δείγματα γραφής όπως τα δοξασμένα χρόνια του '60 και του '70. Με ένα τεύχος καθυστέρηση λοιπόν, αποχαιρετώ τον κατά Όλιβερ Στόουν "W" ευχαριστώντας τον θερμά που μας γλίτωσε από μερικές εκατοντάδες χιλιάδες καψουροτράγουδα που θα είχαν γραφτεί στη θέση των ακτιβιστικών νεοαριστερών ύμνων που ο ίδιος, άθελά του, ενέπνευσε. Ελπίζω με τον Ομπάμα να ξενερώσουμε.
Οι γείτονες...
Κακώς οι Thievery Corporation, που μας πήραν το σκαλπ στους Βράχους τον Οκτώβριο, δεν αφιέρωσαν το "Radio Retaliation" στον άνθρωπο που τους έδωσε δύναμη και κουράγιο να φτιάξουν έναν ακόμη ωραίο δίσκο, έναν από τους καλύτερούς τους. Κι είναι και γείτονάς τους, στην Ουάσινγκτον... Η Αμερική του Μπους, η εθνικιστική, θρησκόληπτη Αμερική των ιεροκηρύκων του μίσους, των πολεμικών γερακιών και των ασύδοτων τραπεζιτών είναι οι αφανείς πρωταγωνιστές της μουσικής των Thievery. Σπαρμένο με τσιτάτα –όχι λιγότερο σκληροπυρηνικά πάντως- από τον Λένιν μέχρι τον Τσόμσκι, τον Αϊνστάιν και τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, το "Radio Retaliation" μοιάζει με μανιφέστο της οργής. Ποιας οργής; Ίσως αυτής που οδήγησε μερικά εκατομμύρια νέους ψηφοφόρους, μαύρους και νέους, παραιτημένους και απογοητευμένους, μαζικά στις κάλπες για να ψηφίσουν Ομπάμα. Γιατί καμία άλλη συλλογική αντίδραση δεν φαίνεται στον ορίζοντα, τέτοια που να δικαιολογεί το πολιτικό μένος που κυριαρχεί στα κομμάτια των Thievery. Μοιάζει αίολη αυτή η αναντιστοιχία. Και δε θυμίζει σε τίποτα τον ρόλο των μουσικών συγκροτημάτων στα ταραγμένα χρόνια του '60. Σαράντα χρόνια έχουν περάσει από τότε που οι μουσικοί ήταν οι χαρισματικοί ηγέτες των επαναστατημένων νέων και τα πράγματα δεν μπορεί παρά να είναι διαφορετικά. Δίσκοι όπως το "Radio Retaliation" και τραγούδια όπως αυτά των Thievery δεν αποτυπώνουν το κλίμα ή, έστω, την αίσθηση όσων συμβαίνουν στην κοινωνία γενικώς. Η δύναμή τους πηγάζει περισσότερο από την ιδεολογική τους θέση, από την επιθυμία τους να είναι μουσικά μανιφέστα. Σε αναζήτηση οπαδών.
...οι συγγενείς...
Στο υπογάστριο των ΗΠΑ, τη Λατινική Αμερική, τα πράγματα δείχνουν εντελώς διαφορετικά. Στη Βραζιλία του αριστερού Λούλα η πολιτική είναι υπόθεση των αισθήσεων. Περνάει μέσα από τα κορμιά, χτίζεται πάνω στα κρεβάτια. Η επανάσταση είναι πάνω απ' όλα σαρκικό βίωμα. Και δε θα συμβεί εάν δεν αφυπνίσει πρώτα τις αισθήσεις κι έπειτα τις συνειδήσεις. Η Celia Mara (βραζιλιάνα της διασποράς, αλλά αυτό δεν έχει τόση σημασία) είναι το αντίθετο της Σάρας Πέιλιν: Είναι λεσβία, είναι κοσμοπολίτισσα, δεν έχει καθόλου θηλυκό σεξαπίλ και μισεί τους πουριτανούς. Αφιερώνει το τελευταίο της άλμπουμ "Santa Rebeldia" (Αγία Εξέγερση) σε όλες τις γυναίκες που αγωνίζονται για μια πιο δίκαιη κοινωνία. Και πάλι συνθήματα: για ελευθερία της έκφρασης, του λόγου, ανεξιθρησκία, ερωτική επιλογή κλπ. Και πάλι αθώα ουτοπία: "Μια νέα Αμερική γεννιέται. Ενωμένη! Χωρίς πόνο για τους λαούς της. Ας γιορτάσουμε!" Σαν η Celia Mara να βρίσκεται σε άλλον πλανήτη από τους Thievery. Και βάλε: ο νέος φεμινισμός, η θηλυκή black power, το όνειρο του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, η οικολογία... Όσο για την πολεμική βιομηχανία, μπορεί να μη σταματάει με τίποτα να παράγει περισσότερη βία αλλά εμείς "Dance, brother, dance!". Και, πράγματι, το ακούς και χορεύεις. Πιο γνήσια βραζιλιάνικο ταμπεραμέντο δεν υπάρχει.
...και οι φίλοι.
Οι καλοί σύμμαχοι του απερχόμενου 43ου προέδρου των ΗΠΑ, οι Άγγλοι, δείχνουν να έχουν πάρει αρκετά στα σοβαρά την ανθρωπιστική στροφή που έκανε λίγο πριν αποχωρήσει από την πρωθυπουργία ο Τόνι Μπλερ, ο οποίος σε μία κίνηση εξιλέωσης ζήτησε από τον πλανήτη να στρέψει το βλέμμα στην Αφρική. Η μαύρη ήπειρος δοκιμάζεται ασταμάτητα από την απεχθή κληρονομιά που της άφησε η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία: φτώχια, πόλεμοι, υπανάπτυξη. Στον αντίποδα, οι μουσικές που βγαίνουν διαρκώς παλιές και νέες, από τη μια άκρη της Αφρικής ως την άλλη, είναι ένα μικρό βάλσαμο στον πόνο. Η εκπληκτική σειρά "Ethiopiques", η οποία έφερε στην επιφάνεια τις αριστουργηματικές ηχογραφήσεις της "χρυσής εποχής" της αιθιοπικής μουσικής, τη δεκαετία 1965-75, δεν έκανε απλώς διάσημη την άγνωστη μέχρι πρόσφατα σύγχρονη αιθιοπική σκηνή, αλλά έκανε και κάτι ακόμη καλύτερο: πρόσφερε έμπνευση για νέες παραγωγές. Και να το πρώτο καλό δείγμα, το άλμπουμ "Dub Colossus-A Town Called Addis", το οποίο είναι δημιούργημα του Nick Page (λέγε με Dubulah, λέγε με Dub Colossus) από τους Temple of Sound και, νωρίτερα, τους Transglobal Underground. Σπουδάια ονόματα, όπως της Sintayehu “Mimi” Zenebe, που την αποκαλούν και "Εντίτ Πιάφ της Αιθιοπίας" και της Tsedenia Gebremarkos, που βραβεύτηκε το 2004 με βραβείο Kora (τα αφρικανικά Γκράμι) ως η καλύτερη τραγουδίστρια της Αφρικής. Αγγλία-Αιθιοπία συμμαχία. Οι ενοχές της Δύσης ξεπληρώνονται πότε, πότε...
Αντίο Mama Afrika
Ιούνιος 1985, Θέατρο Λυκαβηττού. Η πρώτη φορά που είδα τη Miriam Makeba στη σκηνή. Δεν ήταν απλώς η υπέροχη φωνή και τα τραγούδια της αλλά κι η πρώτη μου ανάμνηση από το τι σημαίνει "απαρτχάιντ", η πρώτη φορά που συνειδητοποιούσα το περιεχόμενο αυτής της λέξης και νιώθω ότι το οφείλω στην Miariam Makeba, όπως της οφείλω και μια από τις πιο συγκινητικές συναυλίες της ζωής μου. Η φωνή της παθιασμένη και φλογερή όταν έλεγε τραγούδια της εξέγερσης και, αμέσως μετά, γλυκιά και τρυφερή ψιθύριζε αφρικάνικα νανουρίσματα. Με ανατριχιαστική... συνέπεια, η Μίριαμ Μακέμπα, πέθανε ενώ τραγουδούσε στη νότια Ιταλία σε μία συναυλία υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Του συγγραφέα του "Γόμορρα" Ρομπέρτο Σαβιάνο, εν προκειμένω, τον οποίο απειλεί ότι θα δολοφονήσει η Μαφία. Η Νότια Αφρική οφείλει ανυπολόγιστα πολλά στην εξόριστη φωνή της που δεν άφησε τον πλανήτη να ξεχάσει ούτε για μια στιγμή το άδικο αίμα και τι σημαίνει να αγωνίζεσαι για ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Κέρδισε πολλά βραβεία, αποθεώθηκε, τιμήθηκε, δρόμοι πήραν το όνομά της μέχρι και στη Γουαδελούπη, επικρίθηκε για τη συμμετοχή της στην περιοδεία του "Graceland" του Paul Simon επειδή είχε σπάσει το καλλιτεχνικό μποϊκοτάζ εναντίον της Νότιας Αφρικής... η Mama Afrika είχε να παλέψει με πολλά: με τον καρκίνο, με πέντε γάμους (μεταξύ των οποίων ένας με τον τρομπετίστα Hugh Masekela κι ένας με τον ακτιβιστή και στέλεχος των Μαύρων Πανθήρων Stokely Carmichael), με τον θάνατο της μοναχοκόρης της, επέζησε από ένα αεροπορικό δυστύχημα κι από έντεκα τροχαία σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Τελευταία έλεγε πως πλησιάζει στην τρέλα και πως την έχουν καταλάβει τα μοχθηρά πνεύματα amadlozi... Όλα αυτά, μαζί και το απαρτχάιντ, είναι πια παρελθόν. Και, ευτυχώς, πρόλαβε να τα ζήσει.
[Αναζητήστε το "Mama Afrika-The Very best Of Miriam Makeba" της εταιρίας Manteca, μία θαυμάσια ανθολογία σημαντικών και ιστορικών ηχογραφήσεων. Και ακούστε το μαζί με το "The History of Township Music" (Wrasse), ένα σπουδαίο ντοκουμέντο της ιστορίας της νοτιοαφρικάνικης μουσικής των μαύρων γκέτο.]
Οι γείτονες...
Κακώς οι Thievery Corporation, που μας πήραν το σκαλπ στους Βράχους τον Οκτώβριο, δεν αφιέρωσαν το "Radio Retaliation" στον άνθρωπο που τους έδωσε δύναμη και κουράγιο να φτιάξουν έναν ακόμη ωραίο δίσκο, έναν από τους καλύτερούς τους. Κι είναι και γείτονάς τους, στην Ουάσινγκτον... Η Αμερική του Μπους, η εθνικιστική, θρησκόληπτη Αμερική των ιεροκηρύκων του μίσους, των πολεμικών γερακιών και των ασύδοτων τραπεζιτών είναι οι αφανείς πρωταγωνιστές της μουσικής των Thievery. Σπαρμένο με τσιτάτα –όχι λιγότερο σκληροπυρηνικά πάντως- από τον Λένιν μέχρι τον Τσόμσκι, τον Αϊνστάιν και τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, το "Radio Retaliation" μοιάζει με μανιφέστο της οργής. Ποιας οργής; Ίσως αυτής που οδήγησε μερικά εκατομμύρια νέους ψηφοφόρους, μαύρους και νέους, παραιτημένους και απογοητευμένους, μαζικά στις κάλπες για να ψηφίσουν Ομπάμα. Γιατί καμία άλλη συλλογική αντίδραση δεν φαίνεται στον ορίζοντα, τέτοια που να δικαιολογεί το πολιτικό μένος που κυριαρχεί στα κομμάτια των Thievery. Μοιάζει αίολη αυτή η αναντιστοιχία. Και δε θυμίζει σε τίποτα τον ρόλο των μουσικών συγκροτημάτων στα ταραγμένα χρόνια του '60. Σαράντα χρόνια έχουν περάσει από τότε που οι μουσικοί ήταν οι χαρισματικοί ηγέτες των επαναστατημένων νέων και τα πράγματα δεν μπορεί παρά να είναι διαφορετικά. Δίσκοι όπως το "Radio Retaliation" και τραγούδια όπως αυτά των Thievery δεν αποτυπώνουν το κλίμα ή, έστω, την αίσθηση όσων συμβαίνουν στην κοινωνία γενικώς. Η δύναμή τους πηγάζει περισσότερο από την ιδεολογική τους θέση, από την επιθυμία τους να είναι μουσικά μανιφέστα. Σε αναζήτηση οπαδών.
...οι συγγενείς...
Στο υπογάστριο των ΗΠΑ, τη Λατινική Αμερική, τα πράγματα δείχνουν εντελώς διαφορετικά. Στη Βραζιλία του αριστερού Λούλα η πολιτική είναι υπόθεση των αισθήσεων. Περνάει μέσα από τα κορμιά, χτίζεται πάνω στα κρεβάτια. Η επανάσταση είναι πάνω απ' όλα σαρκικό βίωμα. Και δε θα συμβεί εάν δεν αφυπνίσει πρώτα τις αισθήσεις κι έπειτα τις συνειδήσεις. Η Celia Mara (βραζιλιάνα της διασποράς, αλλά αυτό δεν έχει τόση σημασία) είναι το αντίθετο της Σάρας Πέιλιν: Είναι λεσβία, είναι κοσμοπολίτισσα, δεν έχει καθόλου θηλυκό σεξαπίλ και μισεί τους πουριτανούς. Αφιερώνει το τελευταίο της άλμπουμ "Santa Rebeldia" (Αγία Εξέγερση) σε όλες τις γυναίκες που αγωνίζονται για μια πιο δίκαιη κοινωνία. Και πάλι συνθήματα: για ελευθερία της έκφρασης, του λόγου, ανεξιθρησκία, ερωτική επιλογή κλπ. Και πάλι αθώα ουτοπία: "Μια νέα Αμερική γεννιέται. Ενωμένη! Χωρίς πόνο για τους λαούς της. Ας γιορτάσουμε!" Σαν η Celia Mara να βρίσκεται σε άλλον πλανήτη από τους Thievery. Και βάλε: ο νέος φεμινισμός, η θηλυκή black power, το όνειρο του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, η οικολογία... Όσο για την πολεμική βιομηχανία, μπορεί να μη σταματάει με τίποτα να παράγει περισσότερη βία αλλά εμείς "Dance, brother, dance!". Και, πράγματι, το ακούς και χορεύεις. Πιο γνήσια βραζιλιάνικο ταμπεραμέντο δεν υπάρχει.
...και οι φίλοι.
Οι καλοί σύμμαχοι του απερχόμενου 43ου προέδρου των ΗΠΑ, οι Άγγλοι, δείχνουν να έχουν πάρει αρκετά στα σοβαρά την ανθρωπιστική στροφή που έκανε λίγο πριν αποχωρήσει από την πρωθυπουργία ο Τόνι Μπλερ, ο οποίος σε μία κίνηση εξιλέωσης ζήτησε από τον πλανήτη να στρέψει το βλέμμα στην Αφρική. Η μαύρη ήπειρος δοκιμάζεται ασταμάτητα από την απεχθή κληρονομιά που της άφησε η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία: φτώχια, πόλεμοι, υπανάπτυξη. Στον αντίποδα, οι μουσικές που βγαίνουν διαρκώς παλιές και νέες, από τη μια άκρη της Αφρικής ως την άλλη, είναι ένα μικρό βάλσαμο στον πόνο. Η εκπληκτική σειρά "Ethiopiques", η οποία έφερε στην επιφάνεια τις αριστουργηματικές ηχογραφήσεις της "χρυσής εποχής" της αιθιοπικής μουσικής, τη δεκαετία 1965-75, δεν έκανε απλώς διάσημη την άγνωστη μέχρι πρόσφατα σύγχρονη αιθιοπική σκηνή, αλλά έκανε και κάτι ακόμη καλύτερο: πρόσφερε έμπνευση για νέες παραγωγές. Και να το πρώτο καλό δείγμα, το άλμπουμ "Dub Colossus-A Town Called Addis", το οποίο είναι δημιούργημα του Nick Page (λέγε με Dubulah, λέγε με Dub Colossus) από τους Temple of Sound και, νωρίτερα, τους Transglobal Underground. Σπουδάια ονόματα, όπως της Sintayehu “Mimi” Zenebe, που την αποκαλούν και "Εντίτ Πιάφ της Αιθιοπίας" και της Tsedenia Gebremarkos, που βραβεύτηκε το 2004 με βραβείο Kora (τα αφρικανικά Γκράμι) ως η καλύτερη τραγουδίστρια της Αφρικής. Αγγλία-Αιθιοπία συμμαχία. Οι ενοχές της Δύσης ξεπληρώνονται πότε, πότε...
Αντίο Mama Afrika
Ιούνιος 1985, Θέατρο Λυκαβηττού. Η πρώτη φορά που είδα τη Miriam Makeba στη σκηνή. Δεν ήταν απλώς η υπέροχη φωνή και τα τραγούδια της αλλά κι η πρώτη μου ανάμνηση από το τι σημαίνει "απαρτχάιντ", η πρώτη φορά που συνειδητοποιούσα το περιεχόμενο αυτής της λέξης και νιώθω ότι το οφείλω στην Miariam Makeba, όπως της οφείλω και μια από τις πιο συγκινητικές συναυλίες της ζωής μου. Η φωνή της παθιασμένη και φλογερή όταν έλεγε τραγούδια της εξέγερσης και, αμέσως μετά, γλυκιά και τρυφερή ψιθύριζε αφρικάνικα νανουρίσματα. Με ανατριχιαστική... συνέπεια, η Μίριαμ Μακέμπα, πέθανε ενώ τραγουδούσε στη νότια Ιταλία σε μία συναυλία υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Του συγγραφέα του "Γόμορρα" Ρομπέρτο Σαβιάνο, εν προκειμένω, τον οποίο απειλεί ότι θα δολοφονήσει η Μαφία. Η Νότια Αφρική οφείλει ανυπολόγιστα πολλά στην εξόριστη φωνή της που δεν άφησε τον πλανήτη να ξεχάσει ούτε για μια στιγμή το άδικο αίμα και τι σημαίνει να αγωνίζεσαι για ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Κέρδισε πολλά βραβεία, αποθεώθηκε, τιμήθηκε, δρόμοι πήραν το όνομά της μέχρι και στη Γουαδελούπη, επικρίθηκε για τη συμμετοχή της στην περιοδεία του "Graceland" του Paul Simon επειδή είχε σπάσει το καλλιτεχνικό μποϊκοτάζ εναντίον της Νότιας Αφρικής... η Mama Afrika είχε να παλέψει με πολλά: με τον καρκίνο, με πέντε γάμους (μεταξύ των οποίων ένας με τον τρομπετίστα Hugh Masekela κι ένας με τον ακτιβιστή και στέλεχος των Μαύρων Πανθήρων Stokely Carmichael), με τον θάνατο της μοναχοκόρης της, επέζησε από ένα αεροπορικό δυστύχημα κι από έντεκα τροχαία σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Τελευταία έλεγε πως πλησιάζει στην τρέλα και πως την έχουν καταλάβει τα μοχθηρά πνεύματα amadlozi... Όλα αυτά, μαζί και το απαρτχάιντ, είναι πια παρελθόν. Και, ευτυχώς, πρόλαβε να τα ζήσει.
[Αναζητήστε το "Mama Afrika-The Very best Of Miriam Makeba" της εταιρίας Manteca, μία θαυμάσια ανθολογία σημαντικών και ιστορικών ηχογραφήσεων. Και ακούστε το μαζί με το "The History of Township Music" (Wrasse), ένα σπουδαίο ντοκουμέντο της ιστορίας της νοτιοαφρικάνικης μουσικής των μαύρων γκέτο.]
