Ο ήχος του χρήματος
Είναι το χρήμα το παν; Εάν περιμένετε απάντηση υπαρξιακού τύπου, ξεχάστε το. Άλλο θέλω να επισημάνω. Ότι σε εποχές οικονομικής ύφεσης, το χρήμα αποκτά πολύπλευρη υπόσταση. Το χρήμα δεν τραγουδιέται εύκολα. Ξορκίζεται ναι, αλλά δε γίνεται ποτέ –ή, μάλλον, γίνεται πολύ δύσκολα– συναίσθημα. Η λατρεία, η ανάγκη, η επιθυμία για χρήμα είναι απαγορευμένο θέμα για τη μουσική. Και είναι ίσως η μοναδική στιγμή που η μουσική έρχεται σε αναντιστοιχία με την κοινωνική πραγματικότητα. Οι περισσότεροι δημιουργοί χώνουν το κεφάλι στην άμμο, σαν τις στρουθοκαμήλους, όταν το χρήμα βρίσκεται στον πυρήνα κάθε συζήτησης.
Μόνο τα blues (και τα ρεµπέτικα, µην ξεχνιόµαστε…) είχαν ακοµπλάριστη σχέση µε το χρήµα. Ίσως λόγω της κραυγαλέας έλλειψης χρηµάτων στον κόσµο των δηµιουργών που προέρχονταν από τα χαµηλότερα κοινωνικά στρώµατα. Πάντως, στα blues και στα ρεµπέτικα το χρήµα, και ό,τι σήµαινε η έλλειψή του, τραγουδήθηκε στην πραγµατική, ωµή, του διάσταση. Στον υπόλοιπο µουσικό κόσµο έχουµε το «Money» των Pink Floyd, το «Money (That’s what I want)» του Barrett Strong, το «Money, money, money» των ΑΒΒΑ φυσικά, και µερικά ακόµη.
Ο κόσµος της τζαζ είναι ένας διαφορετικός κόσµος. Γραµµένος στο µεγαλύτερο µέρος του χωρίς στίχους, όπου οι τίτλοι των κοµµατιών µοιάζουν µε ιµπρεσιονιστικές ατάκες, ενώ τα τραγούδια ανήκουν συχνά στο παλαιό «ελαφρό» ρεπερτόριο του αµερικάνικου τραγουδιού.
Μόνο τα blues (και τα ρεµπέτικα, µην ξεχνιόµαστε…) είχαν ακοµπλάριστη σχέση µε το χρήµα. Ίσως λόγω της κραυγαλέας έλλειψης χρηµάτων στον κόσµο των δηµιουργών που προέρχονταν από τα χαµηλότερα κοινωνικά στρώµατα. Πάντως, στα blues και στα ρεµπέτικα το χρήµα, και ό,τι σήµαινε η έλλειψή του, τραγουδήθηκε στην πραγµατική, ωµή, του διάσταση. Στον υπόλοιπο µουσικό κόσµο έχουµε το «Money» των Pink Floyd, το «Money (That’s what I want)» του Barrett Strong, το «Money, money, money» των ΑΒΒΑ φυσικά, και µερικά ακόµη.
Ο κόσµος της τζαζ είναι ένας διαφορετικός κόσµος. Γραµµένος στο µεγαλύτερο µέρος του χωρίς στίχους, όπου οι τίτλοι των κοµµατιών µοιάζουν µε ιµπρεσιονιστικές ατάκες, ενώ τα τραγούδια ανήκουν συχνά στο παλαιό «ελαφρό» ρεπερτόριο του αµερικάνικου τραγουδιού.
Υπάρχουν, όµως, και περιπτώσεις που η χρήση της λέξης «money» δηλώνει άποψη, θέση ή κατάσταση. Για παράδειγµα, στο «Money Jungle» του 1962, το θρυλικό άλµπουµ που ηχογράφησαν για την Blue Note ο Duke Ellington, ο Charles Mingus και ο Max Roach, ο τίτλος έγινε κάτι σαν σύνθηµα για τους µαύρους και τους λευκούς διανοούµενους της εποχής.
Θα περίµενε κανείς ότι εµπνευστής του θα ήταν ο ασυµβίβαστος Charles Mingus, κι όµως ήταν ο Duke που χρησιµοποίησε τον όρο «jungle», τον οποίο οι λευκοί είχαν επιβάλει στη µουσική του στα τέλη της δεκαετίας του ’20, για να µιλήσει, 30 χρόνια αργότερα και καταξιωµένος πλέον, για τη δική τους ζούγκλα. Διόλου τυχαία το άλµπουµ αυτό εξαιτίας του τίτλου του και, βεβαίως, χάρη στη θαυµάσια συνύπαρξη τριών «τεράτων» της τζαζ, αγαπήθηκε πολύ και συγκαταλέχθηκε στα µουσικά µανιφέστα µιας εποχής που ο αγώνας για τη χειραφέτηση και την εξάλειψη των φυλετικών διακρίσεων κορυφωνόταν. (Έναν χρόνο αργότερα ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ηγούνταν της µεγάλης διαδήλωσης στην Ουάσινγκτον, όπου έβγαλε τον θρυλικό του λόγο «I have a dream…»). Στις αρετές του άλµπουµ συγκαταλέγεται και η σύγχρονη προσέγγιση του Ellington στο παίξιµο και τη σύνθεση – απόδειξη µιας σπουδαίας προσωπικότητας που ήταν πάντα σε διάλογο, αλλά όχι απαραιτήτως και σε συµφωνία, µε την κάθε εποχή.
Την ίδια χρονιά, 1962, και στην ίδια εταιρεία, Blue Note, απογειωνόταν και το ταλέντο ενός από τους τζαζίστες, τους µετρηµένους στα δάχτυλα, που πλούτισαν από την τζαζ: του πιανίστα Herbie Hancock. Το άλµπουµ ήταν το «Takin’ Off», το ντεµπούτο του Hancock στη µουσική. Είχε µόλις αφιχθεί στη Νέα Υόρκη, ένας φέρελπις αλλά άγνωστος νεαρός πιανίστας –και άφραγκος– που δούλευε σκληρά για να επιβιώσει στη µουσική σκηνή. Πολύ σύντοµα θα γινόταν ο πιανίστας του Miles Davis, αλλά την εποχή του «Takin’ Off» ούτε που το φανταζόταν. Για εκείνο το άλµπουµ έγραψε ένα κοµµάτι που το ονόµασε «Empty pockets». «Ήµουν σε τραγική οικονοµική κατάσταση όταν έγραψα αυτό το κοµµάτι», οµολόγησε αµέσως µετά ο Hancock.
Την ίδια χρονιά, 1962, και στην ίδια εταιρεία, Blue Note, απογειωνόταν και το ταλέντο ενός από τους τζαζίστες, τους µετρηµένους στα δάχτυλα, που πλούτισαν από την τζαζ: του πιανίστα Herbie Hancock. Το άλµπουµ ήταν το «Takin’ Off», το ντεµπούτο του Hancock στη µουσική. Είχε µόλις αφιχθεί στη Νέα Υόρκη, ένας φέρελπις αλλά άγνωστος νεαρός πιανίστας –και άφραγκος– που δούλευε σκληρά για να επιβιώσει στη µουσική σκηνή. Πολύ σύντοµα θα γινόταν ο πιανίστας του Miles Davis, αλλά την εποχή του «Takin’ Off» ούτε που το φανταζόταν. Για εκείνο το άλµπουµ έγραψε ένα κοµµάτι που το ονόµασε «Empty pockets». «Ήµουν σε τραγική οικονοµική κατάσταση όταν έγραψα αυτό το κοµµάτι», οµολόγησε αµέσως µετά ο Hancock.
Παρόλο που το «Empty pockets», όπως και άλλες συνθέσεις, επισκιάστηκαν από την τεράστια επιτυχία και τη φόρα του κλασικού «Watermelon man», που άνοιγε το άλµπουµ, το κοµµάτι αυτό παραµένει µία πολύ δυνατή blues στιγµή, µε τον ντράµερ Billy Higgins να κεντάει και τους Freddie Hubbard, τροµπέτα και Dexter Gordon σαξόφωνο, να ανταποδίδουν τη συνεργασία που είχε προηγηθεί µε τον Hancock, µε δύο θαυµάσια σόλο.
Τα χρόνια που θα έρθουν είναι σίγουρο ότι δεν θα έχουµε την ευκαιρία να ζήσουµε βροχή χρηµάτων από τον ουρανό, όπως τραγουδούσε το 1936 στο «Pennies from Heaven» ο Bing Crosby, την εποχή που η Αµερική έβγαινε από την ύφεση του 1929. Είναι όµως –κάπως- παρήγορο να ακούς ξανά µερικές ηχογραφήσεις που είτε γράφτηκαν σε δύσκολες για τους δηµιουργούς τους οικονοµικές συνθήκες, είτε µιλούν για τον ρόλο που παίζει το χρήµα στη ζωή µας. Για τους περισσότερους δηµιουργούς, το χρήµα θεωρείται «πεζό» ως θέµα, για τους εµπνευσµένους δηµιουργούς όµως είναι ένα ακόµη θέµα. Που, αν πιάσει, είναι πιο αληθινό και από τη ζωή.
Τα χρόνια που θα έρθουν είναι σίγουρο ότι δεν θα έχουµε την ευκαιρία να ζήσουµε βροχή χρηµάτων από τον ουρανό, όπως τραγουδούσε το 1936 στο «Pennies from Heaven» ο Bing Crosby, την εποχή που η Αµερική έβγαινε από την ύφεση του 1929. Είναι όµως –κάπως- παρήγορο να ακούς ξανά µερικές ηχογραφήσεις που είτε γράφτηκαν σε δύσκολες για τους δηµιουργούς τους οικονοµικές συνθήκες, είτε µιλούν για τον ρόλο που παίζει το χρήµα στη ζωή µας. Για τους περισσότερους δηµιουργούς, το χρήµα θεωρείται «πεζό» ως θέµα, για τους εµπνευσµένους δηµιουργούς όµως είναι ένα ακόµη θέµα. Που, αν πιάσει, είναι πιο αληθινό και από τη ζωή.
